FRAGMENTACIJA KAO ODRAZ TRANSFORMACIJE MREŽE NASELJA U KOPNENOJ ZONI BEZBEDNOSTI

Naučna konferencija Transformacija prostora Kopnene zone bezbednosti, 5. novembar 2025. Beograd, (105-140 str.)

 

AUTOR(I) / AUTHOR(S): Marija Drobnjaković

 

Download Full Pdf   

DOI:  10.46793/80029.90.0.105D

SAŽETAK / ABSTRACT:

Istraživanje prikazano u radu fokusirano je na fenomen fragmentacije mreže naselja kao jedan od najizraženijih prostornih procesa u Kopnenoj zoni bezbednosti, sa ciljem da se utvrde njeni uzroci, prostorni obrasci i razvojne posledice. Analiza se zasniva na kombinovanom metodološkom pristupu u cilju prikaza obima i dinamike promena u mreži naselj, osnovnih naseobinskih karakteristika i sagledavanja ekspresije, faktora i posledica fragmentacije u prostoru. Rezultati pokazuju da je mreža naselja u KZB-u visoko fragmentisana, sa izraženim procesima demografskog pražnjenja i redistribucije stanovništva. Više od 78% naselja je populaciono malo, dok je uočen porast broja demografski ugroženih i praznih naselja. Formiran je pojas depopulacije duž administrativne linije, što ukazuje na prostornu homogenizaciju ugroženih područja. Uočen je izrazit disbalans u gustini naseljenosti i koncentraciji stanovništva, ograničenih na pojedine lokalne centre. Identifikovani su sektori asimetrije procesa fragmentacije, gde se administrativna linija prepoznaje kao faktor razdvajanja dva naseobinska sistema. Proces fragmentacije, kao rezultat uzajamnog delovanja demografskih, ekonomskih i političko- administrativnih faktora, istovremeno deluje na pražnjenje prostora i gubitak vitalnih funkcija naselja čineći ovaj prostor osetljivim i demografski ugroženim.

KLJUČNE REČI / KEYWORDS:

fragmentacija naselja; Kopnena zona bezbednosti; depopulacija; prostorni obrasci

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

LITERATURA / REFERENCES:

  • Gatarić, D. (2025). Stanovništvo u malim naseljima. Republički zavod za statistiku.
  • Grčić, M. (2004). Predgovor. U Radovanović, M., Etnički i demografski procesi na Kosovu i Metohiji (str. 7–18). Liber press.
  • Drobnjaković, M. (2019). Razvojna uloga ruralnih naselja centralne Srbije. Posebno izdanje 95. Geografski institut „Jovan Cvijić“ SANU.
  • Drobnjaković, M., & Kokotović Kanazir, V. (2025). Srbija između sela i grada – naselja i njihova strukturna obeležja [Serbia Between Rural and Urban – Settlements and Their Structural Features]. Republički zavod za statistiku.
  • Zavod za statistiku (1955). Administrativno-teritorijalne promene u NR Srbiji od 1834–1954. godine. Prikazi 13. Zavod za statistiku.
  • Kojić, B. (1958). Seoska arhitektura i ruraizam. Teorija i elementi. Građevinska knjiga.
  • Krunić, N., Šećerov, V., & Tošić, D. i dr. (2020). Urbani sistemi, razvoj i uređenje urbanih naselja. U S. Milijić, M. Maksin, N. Stefanović (rukovodni tim), Tematska studija 3: Stanovništvo, naselja i socijalni razvoj (str. 75–130). Prostorni plan Republike Srbije od 2021. do 2035. godine. Institut za arhitekturu i urbanizam Srbije.
  • Lović Obradović, S. (2019). Modeli prostornog ispoljavanja demografskih procesa u Srbiji. Doktorska disertacija. Geografski fakultet Univerziteta u Beogradu.
  • Penezić, N., & Ban, M. (1968). Promene u sastavu i nazivu naselja. Cvijićev zbornik, Vanserijsko izdanje Srpske akademije nauka i umetnosti Odeljenje prirodno–matematičkih nauka.
  • Radovanović, M. (2004). Etnički i demografski procesi na Kosovu i Metohiji. Liber press.
  • RZS (2011). Sistematski spisak naselja u Republici Srbiji. Republički zavod za statistiku. https://publikaci- je.stat.gov.rs/G2011/pdf/G201121009.pdf
  • RZS (2022a). Uporedni pregled broja stanovnika 1948–2022. (Stat baza. Popis stanovništva, domaćinstava i stanova). Republički zavod za statistiku.. https://data.stat.gov.rs/Home/Result/31010101?languageCode=sr-Cyrl
  • RZS (2022b). Broj i površina stanova. Stanovi prema vrsti stambene jedinice (Stat baza. Popis stanovništva, domaćinstava i stanova). Republički zavod za statistiku.. https://data.stat.gov.rs/Home/Re- sult/3104040101?languageCode=sr-Cyrl
  • RZS (2022v). Popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2022. Metodološko uputstvo. Republički zavod za statistiku.
  • RZS (2023). Popis stanovništva, domaćinstava i stanova 2022. godine Republici Srbiji. Stanovništvo prema nacionalnoj pripadnosti: po naseljima (dokumentacioni materijal). Republički zavod za statistiku.
  • RZS (2024). Opštine i regioni u Republici Srbiji. Republički zavod za statistiku. https://publikacije.stat.gov. rs/G2024/Pdf/G202413051.pdf
  • Ristić, K. (1958). Kolonizacija i kolonistička naselja u ravni Kosova. Glasnik SGD XXXVIII(2), 1–11.
  • SZS (1965). Popis stanovništva 1961. Knjiga H. Stanovništvo i domaćinstva u 1948, 1953. i 1961. Rezultati za naselja. SFRJ. Savezni zavod za statistiku.
  • Stamenković, S., & Bačević, M. (1992). Geografija naselja. Geografski fakultet PMF.
  • Cvijić, J. (1922). Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje. Osnove antropogeografije (knj. 1). Državna štamparija Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.

* * *

  • ASK (2024a). Stanovništvo po mestu stanovanja (ASK Data.Popis stanovništva). Agencija za statistike Kosova. https:// askdata.rks-gov.net/pxweb/sr/ASKdata/
  • ASK (2024b). Stanovništvo prema etničkoj pripadnosti u popisima 1948–2024. (ASK Data.Demografske karakteristike). Agencija za statistike Kosova https://askdata.rks-gov.net/pxweb/sr/ASKdata/ASKdata Census%20population 1_ Demographic_Characteristics/census2024_12.px/
  • Ban, M. (1970). Naselja u Jugoslaviji i njihov razvoj u periodu 1948–1961. Institut društvenih nauka, CDI.
  • Drobnjaković, M., Stojanović, Ž., & Josipović, S. (2021). Rural Area and Rural Settlements in Serbia. In E., Marić, V., Nikitović & P., Djurović (Eds.), The Geography of Serbia. Nature, People, Economy (pp. 289–305). Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-030-74701-5_22
  • Drobnjaković, M., & Steinführer, A. (2024). “Re-thi32nking rurality: Towards a new research approach and rural-urban spatial gradient establishment in Serbia”. Applied Geograhy 163, 103195. https://doi.org/10.1016/j.apgeog.2023.103195.
  • Drobnjaković, M., & Panić, M. (2024). Introduction of the Approach for Reviving the Sub-Municipal Level as a Spatial Aspect of Decentralization in Serbia. Land, 13(6), 752. https://doi.org/10.3390/land13060752
  • Maksin, M., Tošić, D., & Krunić, N. (2014). Perspektive regionalnog prostornog planiranja u Srbiji. U: J. Petrić, M. Vujošević, M. Hadžić, B. Bajat (Ur.), Obnova strateškog prostornog mišljenja, istraživanja i upravljanja u Srbiji. Posebna izdranja 74, 45–78. Institut za arhitekturu i urbanizam Srbije.
  • Milošević, M., Milivojević, M., & Ćalić, J. (2010). Spontaneously abandoned settlements in Sebia – Part 1. Journal of the Geographical Institute “Jovan Cvijić” SASA, 60(2), 39–57.
  • OECD (2024). Geographic inequalities in accessibility of essential services. OECD Social, Employment and Migration Working Papers No. 307. https://dx.doi.org/10.1787/12bab9b-en
  • Panić, M., Drobnjaković, M., Stanojević, D., Kokotović Kanazir, V., & Doljak, D. (2022).Nighttime lights-innovative approach for identification of temporal and spatial changes in population distribution. Journal of the Geographical Institute Jovan Cvijić” SASA, 72(2), 51–66. https://doi.org/10.2298/IJGI2201051P.