VLADAVINA PRAVA I ZAŠTITA POTROŠAČA U DOBA INSTITUCIONALNIH PROMENA

Savremeno društvo nalazi se u novoj tehnološkoj epohi koju, na mikro nivou, karakteriše razvoj inovativnih proizvoda i usluga, novih modela njihove distribucije, kao i transformacija načina pružanja usluga. Na makro nivou, ovu epohu određuju digitalizacija i veštačka inteligencija, procesi koji sveobuhvatno preoblikuju društvene, ekonomske i pravne odnose. Njihov uticaj proteže se kroz gotovo sve sfere društvenog života, stvarajući nove obrasce komunikacije, trgovine i odlučivanja.

Iako digitalizacija i primena veštačke inteligencije donose značajne koristi potrošačima – veću dostupnost tržišta, efikasnost usluga i personalizaciju ponude – istovremeno generišu i nove rizike. Zloupotrebe podataka, netransparentni algoritamski sistemi, asimetrija informacija i tržišna dominacija velikih digitalnih platformi mogu dovesti do ugrožavanja prava potrošača i narušavanja pravne sigurnosti.

Upravo u tom kontekstu dolazi do izražaja značaj principa vladavine prava kao temeljnog načela pravne države. Vladavina prava podrazumeva da su svi subjekti – uključujući i nosioce tehnološke i ekonomske moći – podređeni zakonu, da su pravila jasna, predvidiva i jednako primenjena, te da postoje efikasni mehanizmi pravne zaštite. Pravna država, kao institucionalni okvir vladavine prava, ima obavezu da normativno odgovori na izazove digitalne transformacije kroz kontinuiranu i sistematsku zakonodavnu aktivnost.

Regulisanje oblasti veštačke inteligencije i digitalnog tržišta stoga nije samo pitanje unapređenja potrošačke zaštite, već i pitanje očuvanja samih temelja pravnog poretka. U nedostatku adekvatne regulative i efikasne primene prava, postoji rizik stvaranja normativnog vakuuma u kojem bi dominirali ekonomska moć i tehnološka kontrola, umesto prava, pravde i institucionalnih garancija. Time bi se narušila suština pravne države i oslabila vladavina prava kao osnovni princip demokratskog društva.

Polazeći od navedenih izazova, predmet ovog rada jeste povezivanje principa vladavine prava i sistema zaštite potrošača u uslovima veštačke inteligencije i digitalizacije. Cilj rada je da ukaže na značaj normativnog i institucionalnog jačanja mehanizama zaštite potrošača, kao sastavnog dela očuvanja pravne države, te da doprinese postizanju višeg nivoa njihove pravne sigurnosti i zaštite.

KEYWORDS / KLJUČNE REČI: 

vladavina prava, veštačka intelegencija, digitalizacija, zaštita potrošača

ACKNOWLEDGEMENT / PROJEKAT:

REFERENES / LITERATURA:

• Allan, S., The Rule of Law, Zbornik radova: Philosophical Foundations of Constitutional Law, 2016.
• Busch, C., Consumer law for AI Agents, dostupno na: https://papers.ssrn.com/sol3/ papers.cfm?abstract_id=5187056, 16.2.2026. 
• Vasiljević, M., Privreda i vladavina prava, Pravo i privreda, br. 4-6/2011.
• Vujisić, D., Vladavina prava i usluge, zbornik radova: Usluge i vladavina prava, Kragujevac, 2021.
• Vujisić, D., Pravo potrošača na informisanost – neki primeri iz prakse Suda pravde Evropske unije, Zbornik radova Pravnog fakulteta, knj. 2, Kragujevac, 2025.
• Diceyja, A. V., Introduction to the Study of the Law of the Constitution, London 1885, dostupno na: https://constitution.org/1-Constitution/cmt/avd/law_con.htm#google_vignette
• Directive 2011/83/EU of the European Parliament and of the Council of 25 October 2011 on consumer rights, amending Council Directive 93/13/EEC and Directive 1999/44/EC of the European Parliament and of the Council and repealing Council Directive 85/577/EEC and Directive 97/7/EC of the European Parliament and of the Council, OJ L 304, 22.11.2011.
• Directive 2005/29/EC of the European Parliament and of the Council of 11 May 2005 concerning unfair business-to-consumer commercial practices in the internal market and amending Council Directive 84/450/EEC, Directives 97/7/EC, 98/27/EC and 2002/65/EC of the European Parliament and of the Council and Regulation (EC) No 2006/2004 of the European Parliament and of the Council, OJ L 149, 11.6.2005.
• Directive (EU) 2019/2161 of the European Parliament and of the Council of 27 November 2019 amending Council Directive 93/13/EEC and Directives 98/6/EC, 2005/29/EC and 2011/83/EU of the European Parliament and of the Council as regards the better enforcement and modernization of Union consumer protection rules,  OJ L 328, 18.12.2019.
• European Commission, General-Purpose AI Code of Practice, Brussels, 10 July 2025, dostupno na: https://digital-strategy.ec.europa.eu/en/library/general-purpose-ai-code-practice, 19.2.2026.
• European University Institute, Guiding Principles and Model Rules on Digital Assistants for Consumer Contracts, dostupno na: https://www.europeanlawinstitute.eu/fileadmin/user_ upload/p_eli/Projects/Algorithmic_Contracts/Guiding_Principles_and_Model_Rules_on_Digital_Assistants_for_Consumer_Contracts.pdf, 18.2.2026.
• Zakon o zaštiti potrošača, Sl. glasnik RS, br. 88/2021.
• Komentar Ustava Republike Srbije, Beograd, 2009.
• Jovanović, V., Država blagostanja i tranzicija, Beograd, 2009.
• Lepetić, J., Veštačka inteligencija i upravljanje privrednim društvima, Zbornik radova: Veštačka inteligencija: izazovi u poslovnom pravu, Beograd, 2024.
• Mihajlović, B., Veštačka inteligencija i osnovna prava potrošača, Zbornik radova Pravnog fakulteta, knj. 2, Kragujevac, 2025.
• Mihajlović, B., Promena potrošačkog prava u digitalno doba, Kragujevac, 2023.
• Orlović, S., Ustavno pravo, Novi Sad, 2008.
• Postema, G., Law’s Rule: The Nature, Value, and Viability of the Rule of Law, 2022.
• Rapajić, M., Uloga izvršne i upravne vlasti, kao i nevladinih organizacija u zaštiti prava potrošača, Zbornik radova: Usluge i zaštita korisnika, Kragujevac, 2015.
• Riefa, C., Coll, L., The tranformative potential of Enforcement Technology (EnfTech) in consumer law, Reading, 2024.
• Regulation (EU) 2024/1689 of the European Parliament and of the Council of 13 June 2024 laying down harmonised rules on artificial intelligence and amending Regulations (EC) No 300/2008, (EU) No 167/2013, (EU) No 168/2013, (EU) 2018/858, (EU) 2018/1139 and (EU) 2019/2144 and Directives 2014/90/EU, (EU) 2016/797 and (EU) 2020/1828 (Artificial Intelligence Act), (u daljem tekstu: Uredba o VI) OJ L 2024/1689, 12.7.2024.
• Regulation (EU) 2022/2065 of the European Parliament and of the Council of 19 October 2022 on a Single Market for Digital Services and amending Directive 2000/31/EC (Digital Services Act), OJ L 277, 27.10.2022.
• Regulation (EU) 2016/679 of the European Parliament and of the Council of 27 April 2016 on the protection of natural persons with regard to the processing of personal data and on the free movement of such data, repealing Directive 95/46/EC (General Data Protection Regulation), OJ L 119, 4.5.2016.
• Savković, V., Odnos temeljnih sloboda unutrašnjeg tržišta i temeljnih ljudskih prava u praksi Suda pravde EU, Revija za kriminologiju i krivično pravo, br. 2/2009.
• Sein, K., The applicability of the Digital Content Directive and Sales of Goods Directive to goods with digital elements, Juridica International, br. 30/2021.
• Sein, K., Spindler, G., The new Directive on contracts for the supply of digital content and digital services – scope of application and trader’s obligation to supply – part 1, European Review of Private Law, br. 3/2019.
• Sekulić, A., Veštačka inteligencija u funkciji održivog poslovanja, Pravo i privreda, br. 3/2025.
• Sunday Times v. United Kingdom (No. 1), Judgment of 26 April 1979, Series A no. 30.
• Sposini, L., The Italian implementation of the sale  of goods directive and the digital contents and services directive: between critical issues and novelties, Zbornik Pravnog fakulteta u Zagrebu, Vol. 74, No 5-6, 2024.
• Schulze, R., Supply of digital content: a new challenge for European contract law, Zbornik radova: European Contract Law and the Digital Single Market, Antwerp 2016.
• Ustav Republike Srbije (u daljem tekstu: Ustav RS), Sl. glasnik RS, br. 98/2006, 115/2021.
• Fuller, L. L., The Morality of Law, 2. izdanje, New Haven, 1971.
• Helberger, N. et al, Digital content contracts for consumers, Journal of Consumer Policy br. 1/2013.
• Chesterman, S., Gao, Y., Hahn, J., et al., Evolution of AI Governance, dostupno na: DOI: 10.36227/techrxiv.24681063.v1, 17.2.2026.