ZNAČAJ KARAKTERISTIKA MALOLETSTVA I KRIMINOLOŠKIH KARAKTERISTIKA MALOLETNIH UČINILACA KRIVIČNIH DELA U ODREĐIVANJU STAROSNE GRANICE KRIVIČNE ODGOVORNOSTI

Usled pojedinih slučajeva izvršenja veoma teških krivičnih dela od strane maloletnih lica koja su uznemirila javnost, preispitivanje starosne granice krivične odgovornosti, u smislu njenog spuštanja ispod 14 godina, ponovo postaje aktuelna tema. Brojni su argumenti i za i protiv spuštanja starosne granice krivične odgovornosti, a neki od njih se odnose i na promene u karakteristikama maloletstva, u smislu ranijeg sazrevanja maloletnih lica u savremeno doba, kao i na promene u kriminološkim karakteristikama maloletnih učinilaca krivičnih dela, u smislu promene u strukturi maloletničkog kriminaliteta i povećanja broja krivičnih dela izvršenih od strane lica uzrasta od 14 godina, dakle na „donjoj“ granici krivične odgovornosti. Uvažavajući i jedne i druge argumente, smatramo da je korisno ukazati na karakteristike maloletstva i kriminološke karakteristike maloletnih učinilaca krivičnih dela, kao faktore koji su svojstveni svakom društvu i predstavljaju polaznu osnovu pri odlučivanju na kom uzrastu postaviti „donju“ starosnu granicu krivične odgovornosti. Upravo ove karakteristike su te koje treba preispitati pre donošenja odluke o eventualnom spuštanju starosne granice krivične odgovornosti.

KEYWORDS / KLJUČNE REČI: 

maloletnici, karakteristike maloletstva, kriminološke karakteristike maloletnih učinilaca krivičnih dela, starosna granica krivične odgovornosti

ACKNOWLEDGEMENT / PROJEKAT:

REFERENES / LITERATURA:

• Bajović, V., Kriminalitet maloletnika – o spuštanju starosne granice krivične odgovornosti, Zbornik radova: Raskršća međunarodnog krivičnog i krivičnog prava – reforma pravosudnih zakona Republike Srbije, Palić, 2023.
• Bajović, V., U prilog snižavanja starosne granice krivične odgovornosti – drugačiji pogled na „večitu dilemu“, Crimen, br. 1/2024.
• Woolard, L. J., Adolescent development, delinquency, and juvenile justice, in: Feld, B. C., Bishop, D. M., ed., The Oxford Handbook of Juvenile Crime and Juvenile Justice, Oxford University Press, 2012.
• Dimitrijević Vavan, J., Stevković, Lj., Starosna granica maloletstva i značaj njenog određivanja, Zbornik radova: Maloletnička delinkvencija u svetu i Srbiji – trendovi i društveni odgovori, Beograd, 2014.
• Drakić, D., O krivičnoj odgovornosti maloletnika, Sremski Karlovci-Novi Sad, 2010.
• Dubow, E., Huesmann, R., Boxer, P., Smith, C., Childhood and adolescent risk and protective factors for violence in adulthood, Journal of Criminal Justice, no. 45/2016.
• Đokić, I., Kriminalnopolitička prihvatljivost snižavanja starosne granice krivične odgovornosti, u Zbornik radova: Djeca i maloljetnici kao učinioci i žrtve krivičnih djela – zakonodavni i nstitucionalni odgovor, Banja Luka, 2024.
• Zvonarević, M., Kriminalitet maloletnika u savremenom dobu, Naše teme, br. 6/1957.
• Ignjatović, Đ., Kriminalitet maloletnika: stara tema i nove dileme, Zbornik radova: Maloletnici kao učinioci i žrtve krivičnih dela i prekršaja, Beograd, 2015.
• Ignjatović, Đ., Stanje i tendencije kriminaliteta maloletnika u Srbiji – Analiza statističkih podataka, Crimen, 2/2014.
• Jašović, B. Ž., Kriminologija maloletničke delinkvencije, Beograd, 1978.
• Kovačević, R. R., Pravna medicina, Banja Luka, 2007.
• Konstantinović-Vilić, S., Ličnost maloletnika kao endogeni faktor maloletničke delinkvencije, Zbornik radova Pravnog fakulteta u Nišu, br. 26/1986.
• Maher, G., Age and Criminal Responsibility, Ohio State Journal of Criminal Law, no. 2/2005.
• Miladinović, V., Konstantinović Vilić, S., Đurđić, V., Kriminalitet maloletnica, Beograd, 1992.
• Milutinović, M., Kriminologija, Beograd, 1979.
• Milutinović, M., Aleksić, Ž., Maloletnička delinkvencija, Beograd, 1989.
• Mirić, A. F., Savremena shvatanja fenomenologije i etiologije maloletničke delinkvencije, doktorska disertacija, Pravni fakultet Univerziteta u Nišu, 2014.
• Nikolić-Ristanović, V., Konstantinović-Vilić, S., Kriminologija, Beograd, 2018.
• Nikolić-Ristanović, V., Između ideologije i na dokazima zasnovanih društvenih odgovora na maloletničku delinkvenciju, Zbornik radova: Maloletnička delinkvencija u svetu i Srbiji – trendovi i društveni odgovori, Beograd, 2014.
• Perić, O., Komentar Zakona o maloletnim učiniocima krivičnih dela i krivičnopravnoj zaštiti maloletnih lica, Beograd, 2007.
• Ranđelović, V., Položaj maloletnih lica u međunarodnom krivičnom pravu, doktorska disertacija, Pravni fakultet Univerziteta u Kragujevcu, 2020.
• Ranđelović, V., Starosna granica uspostavljanja krivične odgovornosti u Republici Srbiji i međunarodni standardi, Zbornik radova: Usklađivanje pravnog sistema Srbije sa standardima Evropske unije, knj. 5, Kragujevac, 2017.
• Smiljnić, V., Toličič, I., Dečja psihologija, Beograd, 1980.
• Soković, S., Maloletnici i teški oblici kriminaliteta, Zbornik radova: Teški oblici kriminaliteta i državna reakcija, Trebinje, 2013.
• Soković, S., Bejatović, S., Maloletničko krivično pravo, Kragujevac, 2009.
• Stevković, Lj., Obim, struktura i dinamika maloletničkog kriminaliteta u svetu i Srbiji, Zbornik radova:  Maloletnička delinkvencija u svetu i Srbiji – trendovi i društveni odgovori, Beograd, 2014.
• Farrington, D. P., Predictors of violent young offenders, in: Feld, B. C., Bishop, D. M., ed., The Oxford Handbook of Juvenile Crime and Juvenile Justice, Oxford University Press, 2012.
• Feld, B., The Youth Discount: Old Enough to Do the Crime, Too Young to Do the Time, Ohio State Journal of Criminal Law, 11/2013.
• Hrnčić, J., Prestupništvo mladih: rizici, tokovi i ishodi, Beograd, 2009.
• Ćirić, Z., Sudsko-psihijatrijska veštačenja maloletnih izvršilaca krivičnih dela, Zbornik radova:  Krivičnopravni položaj i socijalna zaštita maloletnih prestupnika, Niš, 2012.
• Ćopić, S., Snižavanje starosne granice krivične odgovornosti: večita dilema?, Crimen, br. 3/2023.
• Škulić, M., Maloletnici kao učinioci i kao žrtve krivičnih dela, Beograd, 2003.
• Škulić, M., Starosna granica sposobnosti za snošenje krivice u krivičnopravnom smislu, Crimen, 2/2010.
• Vlada Republike Srbije, Vlada usvojila niz zaključaka nakon masakra u OŠ „Vladislav Ribnikar“, Beograd, 4. maj 2023., dostupno na: https://www.srbija.gov.rs/vest/702927/vlada-usvojila-niz-zakljucaka-nakon-masakra-u-os-vladislav-ribnikar.php, pristup: mart 2016.
• Dopunski protokol I uz Ženevske konvencije od 12. avgusta 1949. godine o zaštiti žrtava međunarodnih oružanih sukoba, usvojen u Ženevi 8. juna 1997. godine.
• European Court of Human Rights, Case of T. v. United Kingdom, Judgment, Strasbourg, 16 December 1999.
• Zakon o maloletnim učiniocima krivičnih dela i krivičnopravnoj zaštiti maloletnih lica, „Sl. glasnik RS“, br. 85/2005.
• Inter-American Specialized Conference on Human Rights, American Convention on Human Rights, 22 November 1969, San Jose, Costa Rica.
• Inter-American Court of Human Rights, Advisory Opinion OC-17/2002 of August 28, 2002, Requested by the Inter-American Commission of Human Rights, Juridical Condition and Human Rights of the Child.
• Krivični zakonik, „Sl. glasnik RS“, br. 85/2005, 88/2005-ispr., 107/2005-ispr., 72/2009, 111/2009, 121/2012, 104/2013, 108/2014 i 94/2016, 35/2019 i 94/2024.
• Međunarodni pakt o građanskim i političkim pravima, usvojen i otvoren za potpisivanje i ratifikovanje ili pristupanje Rezolucijom Generalne skupštine Ujedinjenih nacija 2200A (XXI) od 16. decembra 1966. godine; stupio na snagu 23. marta 1976. godine u skladu sa članom 49.; „Službeni list SFRJ“ (međunarodni ugovori), br. 7/1971.
• Organization of African Unity Assembly of Heads of State and Government, African Charter on the Rights and Welfare of the Child, OAU Doc. CAB/LEG/24.9/49, 11 July 1990.
• Official Record of the Diplomatic Conference on the Reaffirmation and Development of International Humanitarian Law Applicable in Armed Conflicts, Geneva 1974-1977, Volume III, str. 301.
• Official Record of the Diplomatic Conference on the Reaffirmation and Development of International Humanitarian Law Applicable in Armed Conflicts, Geneva 1974-1977, Volume XV, str. 67., par. 20.
• Republički zavod za statistiku, Bilten, Maloletni učinioci krivičnih dela u Republici Srbiji, 2024. – Prijave, optuženja i osude, Beograd, 2025.
• Savet Evrope, Evropska konvencija za zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda, usvojena u Rimu 1950. godine.
• The Economist, The minimum age of criminal responsibility continues to divide opinion, dostupno na: https://www.economist.com/graphic-detail/2017/03/15/the-minimum-age-of-criminal-responsibility-continues-to-divide-opinion, pristup: mart 2026. godine.
• Ujedinjene nacije, Generalna skupština, Standardna minimalna pravila UN za maloletničko pravosuđe, usvojena Rezolucijom br. 40/33, 29. novembra 1985. godine.
• Ujedinjene nacije, Generalna skupština, Konvencija o pravima deteta, Rezolucija br. 44/25 od 20. novembra 1989. godine.
• Ujedinjene nacije, Komitet za prava deteta, Opšti komentar br. 10: Prava dece u maloletničkom pravosuđu, br. CRC/C/GC/10, 25. april 2007. godine.
• CCPR Human Rights Committee, General Comment No. 21: Article 10 (Human treatment of persons deprived of their liberty), replaces General Comment no. 9., No. HRI/GEN/1/Rev.9 (Vol.I), 10 April 1992, par. 13.
• CCPR Human Rights Committee, General Comment no. 32: Article 14: Right to equality before courts and tribunals and to fair trial, No. CCPR/C/GC/32, 23 August 2007, par. 43.