Self-Understandings and Identifications of Orthodox Christians in the Early Modern Serbian Marginal Notes 1450–1750

Identifications of Orthodox Christians in Ottoman Southeastern Europe (c. 1450–c. 1750), 2026,  [pp. 167-227]

 

AUTHOR(S) / AUTOR(I): Milena Davidović

 
Download Full Pdf   

DOI: https://doi.org/10.46793/7179.132.8.167D

ABSTRACT / SAŽETAK:

Manuscripts hold an extraordinary place as both functional and artistic creations, embodying the skill and dedication of everyone involved in their production and use. Despite the rise of printed books and the inevitable wear of time, the manuscripts endure as vivid testaments to the scribes, illuminators, binders, commissioners, and the many others who have touched them. Their preservation speaks to the inter-twined stories of craft, faith, and intellectual endeavour.

KEYWORDS / KLJUČNE REČI:

ACKNOWLEDGEMENT / PROJEKAT:

(Trans-)Formation of Identities: Orthodox Christians in Ottoman Balkans (c.1450–c.1750) -FORMIDOX

REFERENCES / LITERATURA:

Sources
  • Arhiepiskop Danilo, Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih. Beograd: SKZ, 1935.
  • Spisi Dimitrija Kantakuzina i Vladislava Gramatika, ur. Jasmina Grković-Mejdžor. Beograd: Prosveta; SKZ, 1993.
  • Kostić, P. “Dokumenti o buni Smederevskog episkopa Pavla protiv potčinjavanja Peć-ke patrijaršije arhijepiskopiji Ohridskoj”. Spomenik SKA 56 (48) (1922), 32–39.
  • Zakonski spomenici srpskih država srednjega veka [knj.] 5, ur. Stojan Novaković. Beo-grad: Srpska kraljevska akademija, 1912.
  • Sveto pismo. Novi srpski prevod. prev. Miroslav Živković, Žarko Đorđević, Aleksandar Birviš. Beograd: Ikonos, 2024.
  • Stari srpski zapisi i natpisi [knj.] I–VI, ur. Ljubomir Stojanović. Beograd: Srpska kraljevska akademija, 1902–1926.
Literature
  • De Hamel, C. Making Medieval Manuscripts. Oxford: Bodleian Library, 2018.
  • Đurđev, B. “Odnos između Ohridske arhiepiskopije i Srpske crkve od pada Smedereva (1459) do obnavljanja Pećke patrijaršije (1557)”. Radovi ANUBiH 38 (1970), 185–209.
  • Đurđev, B. Uloga crkve u starijoj istoriji srpskog naroda. Sarajevo: Svjetlost, 1964.
  • Kjirikj, N. The Church of Ohrid in the Context of the 18th Century Ottoman Institutional Developments [PhD thesis]. Istanbul: Istanbul Medeniyet University, Department of International Ottoman Studies, 2025.
  • Mošin, V., Traljić, S. M. “Ćirilski spomenici u Bosni i Hercegovini”. Naše starine VI (1959), 63–104.
  • Nikolova–Houston, T. N. Margins and Marginality: Marginalia and Colophons in South Slavic Manuscripts during the Ottoman period 1393–1878 [PhD thesis]. The University of Texas, Austin, 2008.
  • Petrovszky, K. “Marginal Notes in South Slavic Written Culture. Between Practising Memory and Accounting for the Self”. Cahiers du Monde russe 58/3 (2017), 483–502.
  • Radić, R. Strah u poznoj Vizantiji 1180–1453. Beograd: Evoluta, 2014.
  • Stavridis, T. The Sultan of Vezirs.The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474). Leiden: Brill, 2001.
  • Točanac-Radović, I. “The Great Migration of Serbs and the Question of the Serbian Ethnic and Religious Community in the Habsburg Monarchy”, in: Migrations in the Slavic Cultural Space. From the Middle Ages to the Present Day, eds. Zofia A. Brzozowska, Piotr Kręzel, Izabela Lis-Wielgosz. Łódź: Łódź University Press, 2022, 15–27.
  • Blagojević, M. “Država”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. Sima Ćirković, Rade Mihaljčić. Beograd: Knowledge, 1999, 165–169.
  • Bogdanović, D. “Inventar rukopisa manastira Savine”, u: Manastir Savina, ur. Dejan Medaković. Beograd: Filozofski fakultet, 1978, 89–104.
  • Bogdanović, D. i dr. Opis ćirilskih rukopisnih knjiga manastira Visoki Dečani [knj.] 1. Beograd: Narodna biblioteka Srbije, 2011.
  • Bogdanović, D. Inventar ćirilskih rukopisa u Jugoslaviji (XI–XVIII veka). Beograd: SANU, 1982.
  • Bogdanović, D. Istorija srpske književnosti [knj.] 1: Stara srpska književnost. Beo-grad: Naučna knjiga, 1991.
  • Bogdanović, D. Katalog ćirilskih rukopisa manastira Hilandara. Beograd: SANU; Na-rodna biblioteka Srbije, 1982.
  • Bubalo, Đ. “Nikola Kosijer (Popović)”, u: Srpski biografski rečnik [knj.] 7: Ml–Pan, ur. Branko Bešlin. Novi Sad: Matica srpska, 2018, 362.
  • Vasin, G., Ninković, N. Istorija Karlovačke mitropolije. Novi Sad: Prometej, 2002.
  • Veselinović, R. “Stanje Srpske crkve od pada srpskih država pod tursku upravu do obnovljenja pod patrijarhom Makarijem”. Bogoslovlje 3/4 (1937), 266–293.
  • Vuković, S., Gavrilović, S. “Arsenije III Crnojević”, u: Srpski biografski rečnik [knj.] 1: A–B, ur. Mladen Leskovac, Aleksandar Forišković, Čedomir Popov. Novi Sad: Ma-tica srpska, 2004, 271–272.
  • Vuković, S., Gavrilović, S. “Arsenije IV Jovanović Šakabenta”, u: Srpski biografski rečnik [knj.] 1: A–B. ur. Mladen Leskovac, Aleksandar Forišković, Čedomir Popov. Novi Sad: Matica srpska, 2004, 273–274.
  • Gavrilović, V. “Velika seoba Srba kao migracioni talas u vreme Velikog Bečkog rata”. Istraživanja 24 (2013), 167–177.
  • Grujić, R. “Ohridska arhiepiskopija”, u: Narodna enciklopedija SHS [tom] III: N–R, ur. Stanoje Stanojević. Sremski Karlovci: Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića, 2010, 371–379.
  • Grujić, R. “Pećska patrijaršija”, u: Narodna enciklopedija SHS [tom] III: N–R, ur. Sta-noje Stanojević. Sremski Karlovci: Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića, 2010, 371–379.
  • Gurevič, A. Kategorije srednjovekovne kulture. Novi Sad: Matica srpska, 1994.
  • Dabić, V. S. “Makarije Sokolović”, u: Srpski biografski rečnik [knj.] 5: Kv–Mao, ur. Čedomir Popov. Novi Sad: Matica srpska, 2011, 757–759.
  • Zirojević, O. Crkve i manastiri na području Pećke patrijaršije do 1683. godine. Beo-grad: Istorijski institut; Narodna knjiga, 1984.
  • Ivanova, K. V načaloto be knigata. Razkaz za starobъlgarskata kniga i neйnata sъdba. Sofiя: Ariadna, 2002.
  • Janković, M. “Arhiepiskop”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka. ur. Sima Ćirković, Rade Mihaljčić, Beograd: Knowledge, 1999, 17–20.
  • Janković, M. “Arhijerej”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. Sima Ćirković, Rade Mi-haljčić. Beograd: Knowledge, 1999, 21–22.
  • Janković, M. “Mitropolija”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. Sima Ćirković, Rade Mihaljčić. Beograd: Knowledge, 1999, 412.
  • Janković, M. “Mitropolit”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. Sima Ćirković, Rade Mihaljčić. Beograd: Knowledge, 1999, 412–413.
  • Jeremić, D. Velika seoba Srba pod Arsenijem III Černojevićem 1690. Grahovljani: Srpska pravoslavna crkvena opština, 1990.
  • Jovanović, T. “Izvori o spaljivanju moštiju Svetoga Save do XVII veka”, u: Spaljivanje moštiju Svetoga Save 1594–1994, ur. episkop šumadijski Sava Vuković i dr. Beograd: Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve, 1997, 11–20.
  • Jovanović, T. “Građa za bibliografiju o spaljivanju moštiju Svetoga Save”, u: Spalji-vanje moštiju Svetoga Save 1594–1994, ur. episkop šumadijski Sava Vuković i dr. Beograd: Sveti arhijerejski sinod Srpske pravoslavne crkve, 1997, 369–372.
  • Jugović, M. “Titule i potpisi arhiepiskopa i patrijaraha srpskih”. Bogoslovlje 3 (1934), 253–272.
  • Kaleši, H., Eren, M. “Četrnaest turskih fermana manastira Dečana”. Glasnik Muzeja Kosova H (1970), 305–344.
  • Kiselkov, V. S. Vladislav Gramatik i negovata rilska povest. Sofiя: Sinodalna pe-čatnica, 1947.
  • Ković, M. “Ustaničko nasleđe srpske crkve (1594–1941). Prilog istraživanju odnosa između crkve i države”, u: Osam vekova autokefalije Srpske pravoslavne crkve [knj.] 1, ur. Vladislav Puzović, Vladan Tatalović. Beograd: Pravoslavni bogoslovski fakultet, 2020, 273–287.
  • Komatina, P. “Promene na srpskom prestolu 1370–1371. godine. Pokušaj reinterpre-tacije”. Istorijski časopis LXVI (2017), 149–171.
  • Kostić, D. “Tajno pisanje u južnoslovenskim ćirilovskim spomenicima”. Glas SKA 92 (1913), 1–62.
  • Krstić, A. “Vreme turske vlasti u Sremu”, u: Srem kroz vekove. Slojevi kultura Fruške gore i Srema, ur. Miodrag Maticki. Beograd: Vukova zadužbina, 2007, 75–101.
  • Levšina, Ž. Rukopisi serbskogo pravopisaniя Rossiйskoй nacionalьnoй biblioteki. Sankt Peterburg: Rossiйskaя nacionalьnaя biblioteka, 2021.
  • Marjanović, S. Vladarska ideologija Nemanjića. Diplomatička studija. Beograd: SKZ, 1997.
  • Martinović, M. Rukopisne knjige manastira Rođenja Presvete Bogorodice na Cetinju. Cetinje: Mitropolija crnogorsko-primorska, 2023.
  • Mihaljčić, R. “Kmet”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. Sima Ćirković, Rade Mihalj-čić. Beograd: Knowledge, 1999, 298–299.
  • Mihaljčić, R. Kraj Srpskog carstva. Beograd: SKZ, 1975.
  • Mihaljčić, R. “Marička bitka”, u: Istorija srpskog naroda [knj.] 1: Od najstarijih vre-mena do Maričke bitke (1371), ur. Sima Ćirković. Beograd: SKZ, 1981, 583–592.
  • Mihaljčić, R. Vladarske titule oblasnih gospodara. Prilog vladarskoj ideologiji u starijoj srpskoj prošlosti. Beograd: Srpska školska knjiga; Knowledge, 2001.
  • Mišić, S. “Sokolari”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. Sima Ćirković, Rade Mi-haljčić. Beograd: Knowledge, 1999, 682.
  • Mladenović, A., Štavljanin-Đorđević, LJ. “Dijak Simon – pisar srpskih bogoslužbe-nih knjiga u drugoj polovini XVI veka”. Arheografski prilozi 4 (1982), 101–146.
  • Mošin, V. “Ćirilski rukopisi manastira Sv. Trojice kod Pljevalja”. Istoriski za-pisi 1–2 (1958), 235–260.
  • Mošin, V. Ćirilski rukopisi u Povijesnom muzeju Hrvatske. Kopitareva zbirka slo-venskih rukopisa i Cojsov ćirilski odlomak u Ljubljani. Beograd: Narodna biblioteka Srbije; SKZ, 1971.
  • Mrgić, J. “Živeti u srednjem veku – neka razmatranja o strepnjama i strahovima od gladi, bolesti i smrti”, u: Pošasti na tlu srednjovekovnih srpskih zemalja (epidemije – nepogode – glad), ur. Siniša Mišić, Katarina Mitrović. Beograd: Filozofski fakultet, 2021, 57–70.
  • Nikolova, B. “Pripiskata v bъlgarskata rъkopisna kniga ot H–HІV v. (Problemi na izvorovedskoto im izsledvane)”. Pomoщni istoričeski disciplini 5 (1991), 98–112.
  • Nilević, B. Srpska pravoslavna crkva u BiH do obnove Pećke patrijaršije. Sarajevo: Veselin Masleša, 1990.
  • Popović, D., Todić B, Vojvodić, D. Dečanska pustinja. Skitovi i kelije manastira Dečana. Beograd: Balkanološki institut SANU, 2011.
  • Popović, D. J. Velika seoba Srba 1690. Srbi seljaci i plemići. Beograd: SKZ, 1954.
  • Puzović, P. “Srpska crkva od Svetoga Save do ukidanja Pećke patrijaršije 1766. go-dine”, u: 2000 godina hrišćanstva, ur. Dimitrije Kalezić, Slobodan Ristanović. Beo-grad: Vukan’s, 2000, 128–149.
  • Purković, M. A. Srpski patrijarsi srednjega veka. Dizeldorf: Srpska pravoslavna epar-hija zapadnoevropska, 1976.
  • Radojčić, N. “Velika seoba Srba 1690 godine”. Glasnik Istoriskog društva 1–2 (1941), 1–10.
  • Radonić, J. Rimska kurija i južnoslovenske zemlje od HVI do XIX veka. Beograd: SAN, 1950.
  • Radosavljević, N. “Pećka patrijaršija, od obnove autokefalnosti do ukidanja (1557–1766). Povodom 450 godina od obnove Pećke patrijaršije”. Bratstvo 11 (2007), 11–34.
  • Radoslavova, D. “Sъstav na bъlgarskite knižovnici prepisvači ot XVII vek spored za-pazenite pripiski”, u: Fakti i mistifikacii v starite tekstove, ur. Borяna Hris-tova, Elena Uzunova. Sofiя: Nacionalnata biblioteka “Sv. Kiril i Metodiй”, 2011, 102–138.
  • Ruseva, I. “Pripiski i beležki po našite pismeni pametnici”. Izvestiя na Semina-ra po slavяnska filologiя pri Universiteta v Sofiя 4 (1921), 1–48.
  • Savić, A. Z. “‘Neznabošci dođoše u dostojanje tvoje’ (Ps. 78,1): Identitet i drugost u srpskom političkom diskursu epohe osmanskih osvajanja”, u: Marjanović-Dušanić, S. i dr., Politički okviri kolektivnih identiteta: Svedočanstva srpskog srednjoveko-vlja. Beograd: Filozofski fakultet, 2024, 77–114.
  • Slijepčević, Đ. “Pajsije, arhiepskop pećki i patrijarh srpski kao jerarh i književni radnik”. Bogoslovlje 1–2 (1933), 123–144; 3 (1934), 241–283.
  • Slijepčević, Đ. Istorija srpske pravoslavne crkve [knj.] 1. Od pokrštavanja Srba do kraja XVIII veka. Beograd: JRJ, 2002.
  • Slijepčević, Đ. “Ukidanje Pećke patrijaršije 1766”. Bogoslovlje 3–4 (1938), 250–307.
  • Snegarov, I. Istoriя na ohridskata arhiepiskopiя-patriaršiя: otъ padaneto i podъ turcite do neйnoto uniщoženie. Sofiя: Makedonski naučenъ institutъ, 1932.
  • Spremić, M. “Srpski despoti u Sremu”, u: Srem kroz vekove. Slojevi kultura Fruške gore i Srema, ur. Miodrag Maticki. Beograd: Vukova zadužbina, 2007, 45–73.
  • Stanojević, S. “Studije o srpskoj diplomatici. Dijak, Gramatik, Notar, Kancelar, No-mik, Logotet”. Glas SKA CVI. Drugi razred 61 (1923), 1–96.
  • Stojanović, LJ. “Srpska crkva u međuvremenu od patrijarha Arsenija II do Makarija (oko 1459–63. do 1567. g.)”. Glas SKA CVI, Drugi razred 61 (1923), 113–131.
  • Stojanović, LJ. Katalog rukopisa i starih štampanih knjiga. Zbirka Srpske kraljevske akademije. Beograd: Srpska kraljevska akademija, 1902.
  • Subotin-Golubović, T. “Gramatik”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. Sima Ćirković, Rade Mihaljčić. Beograd: Knowledge, 1999, 127–128.
  • Subotin-Golubović, T. Srpsko rukopisno nasleđe od 1557. godine do sredine HVII veka. Beograd: SANU, 1999.
  • Subotić, G. “Pećki patrijarh i ohridski arhiepikop Nikodim”. Zbornik radova Vizan-tološkog instituta XXI (1982), 213–234.
  • Točanac, I. Srpski narodno-crkveni sabori. Beograd: Istorijski institut, 2008.
  • Točanac-Radović, I. “Etnička i verska zajednica u privilegijama habzburških vla-dara (1690–1743). Srbi – Rascijani – Iliri”, u: Bešlin, B. i dr., Državno-pravni okviri i osećanje pripadnosti. Srpski kolektivni identiteti u novom veku. Beograd: Filozofski fakultet, 2024, 43–80.
  • Trifunović, Đ. Azbučnik srpskih srednjovekovnih književnih pojmova. Beograd: Nolit, 1990.
  • Tričković, R. “Srpska crkva sredinom XVII veka”. Glas SANU 320, Odeljenje istorijskih nauka 2 (1980), 61–164.
  • Ćirković, S. “Aspra”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. Sima Ćirković, Rade Mihalj-čić. Beograd: Knowledge, 1999, 25.
  • Ćirković, S. “Ustanak banatskih Srba”. Rad Muzeja Vojvodine 37/38 (1995/1996), 239–245.
  • Ćirković, S. “Seobe srpskog naroda u Kraljevinu Ugarsku u XIV i XV veku”, u: Seobe srpskog naroda od XIV do XX veka. Zbornik radova posvećen tristagodišnjici Velike seobe Srba, ur. Dragutin Ranković. Beograd: Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, 1990, 37–46.
  • Ćorović, Ć. “Utjecaj i odnošaj između starih grčkih i srpskih zapisa i natpisa”. Glas SKA LXXXIV, Drugi razred 50 (1910), 1–60.
  • Ubiparip, M., Trijić, V. “Zbornici paraklisa u srpskoslovenskoj tradiciji”. Arheo-grafski prilozi 37 (2015), 69–105.
  • Uzunova, E. Beležkite na bъlgarskite knižovnici ot HV–HVІІ vek i tяhnoto značenie za bъlgarskata istoričeska leksikologiя [doktorska disetraciя]. Sofiя: Sofiйski universitet “Sv. Kliment Ohridski”, 1997.
  • Ferjančić, B. “Samodržac”, u: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. Sima Ćirković, Rade Mihaljčić. Beograd: Knowledge, 1999, 642–643.
  • Fotić, A. Sveta Gora i Hilandar u Osmanskom carstvu (XV–XVII vek). Beograd: Balka-nološki institut SANU; Manastir Hilandar; Sveti arhijerejski sinod Srpske pra-voslavne crkve, 2000.
  • Hristova, B. Opis na rъkopisite na Vladislav Gramatik. Veliko Tъrnovo: PIK, 1996.
  • Čanak–Medić, M., Popović, D., Vojvodić, D. Manastir Žiča. Beograd: Republički zavod za zaštitu spomenika kulture, 2014.
  • Čanak–Medić, M., Todić, B. Manastir Dečani. Novi Sad: Platoneum; Manastir Dečani, 2018.
  • Šakota, M. Dečanska riznica. Beograd: Prosveta; Republički zavod za zaštitu spome-nika kulture, 1984.
  • Špadijer, I. “Život sa knjigom”, u: Privatni život u srpskom srednjem veku, ur. Smi-lja Marjanović-Dušanić, Danica Popović. Beograd: Clio, 2004, 447–470.
  • Šuica, M. “Osmanlijski jahači apokalipse”, u: Pošasti na tlu srednjovekovnih srp-skih zemalja (epidemije – nepogode – glad), ur. Siniša Mišić, Katarina Mitrović. Beograd: Filozofski fakultet, 2021, 43–56.
  • Šuletić, N. “Jugoistočna granica Srpske patrijaršije u doba osmanske vladavine”, u: Južni srpski krajevi u XIX i XX veku: društveno-ekonomski i politički aspekt, ur. Dejan Antić, Ivan Becić. Vranje: Narodni muzej Vranje, 2018, 47–57.
  • Šuletić, N. “Poreske obaveze ‘Pećke patrijaršije’ u vreme patrijarha Kalinika I (1691–1710)”. Zbornik Matice srpske za istoriju 88 (2013), 9–23.
  • Šuletić, N. “Srpska crkva posle 1459. godine: O integraciji srpskog klera u turski fiskalni sistem”, u: Pad Srpske despotovine 1459. godine: zbornik radova sa naučnog skupa, održanog 12–14. novembra 2009. godine, ur. Momčilo Spremić. Beograd: SANU, 2011, 331–349.
  • Šuletić, N. “Uloga crkve u utemeljivanju srpskog nacionalnog identiteta (XVI–XVIII vek)”, u: Koncepti nacionalizma i patriotizma u srpskom političkom diskursu: Srednji vek, novi vek, savremeno doba [knj.] 1, ur. Smilja Marjanović-Dušanić, Alek-sandar Z. Savić. Beograd: Filozofski fakultet, 2025, 231–244.
  • Šuletić, N. “Ustanak u Banatu 1594”, u: Enciklopedija srpskog naroda, ur. Radoš Lju-šić. Beograd: Zavod za udžbenike, 2008, 1185.