KOMERCIJALNE GRAMOFONSKE PLOČE KAO IZVORI U ETNOMUZIKOLOŠKIM ISTRAŽIVANJIMA SRPSKE MUZIKE

Savremena srpska folkloristika XIV (2025) [str. 65-88]

AUTOR(I) / AUTHOR(S):Danka R. Lajić Mihajlović 

Download Full Pdf  

DOI: https://doi.org/10.46793/FolkloristikaXIV.065LM

SAŽETAK /ABSTRACT:

Rad ima za cilj da promoviše potencijal gramofonskih ploča za istraživanja srpske narodne muzike, imajući u vidu njihovu skrajnutost u nacionalnoj etnomuzikologiji. Malo je poznato čak i to da su prve komercijalne ploče najstarija dostupna zvučna svedočanstva o srpskoj kulturnoj istoriji. Iz perspektive etnomuzikologije potencirane su manjkavosti ovim medijem posredovanog „živog zvuka” i muzičkog događaja. S druge strane, digitalne tehnologije promenile su odnos prema muzici do mere da se medijacija vidi i kao njeno ontološko svojstvo. Imajući u vidu nedostatak pažnje za proizvode diskografske industrije u srpskoj etnomuzikologiji, pa i kompetencija koje se za njihovo proučavanje stiču kroz akademsko obrazovanje tog profila, autorka na osnovu ličnog iskustva podstiče istraživanja srpske diskografije kao nacionalnu temu u širokom, globalnom problemskom polju. U tom cilju predstavljene su baze ploča/digitalnih kopija i izvora podataka ključnih za srpsku diskografiju, ukazano je na osnovnu literaturu, najznačajnije kompanije i marke ploča na kojima se našla srpska muzika i(li) izvođenja muzičara iz Srbije. U odnosu na skromne institucionalne fondove ploča, naglašena je neophodnost saradnje s vaninstitucionalnim istraživačima i kolekcionarima. Iako je reč o izvorima od primarne važnosti za istraživanja muzike, ploče imaju vrednost i za šire sagledavanje odnosa folklora i medija, odnosno folklora i industrija, a kroz analizirane primere potencirana je potreba interdisciplinarnih istraživanja ploča.  

KLJUČNE REČI / KEYWORDS: 

srpska narodna muzika, etnomuzikološka istraživanja, izvori u etnomuzikologiji, gramofonske ploče, komercijalne ploče, šelak ploče, sedamdesetosmice – ploče na 78 o/m.   

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

Ova studija je rezultat istraživanja u Muzikološkom institutu SANU, čiji rad finansira Ministarstvo nauke, tehnološkog razvoja i inovacija RS, kao i rada na projektu Applied Musicology and Ethnomusicology in Serbia: Making a Difference in Contemporary Society (APPMES), finansiranog od strane Fonda za nauku RS.

LITERATURA/ REFERENCES:

  • Dević, Dragoslav. „Naša narodna muzika na gramofonskim pločama.” u: Jovan Vukmanović (ur.). Rad H-og Kongresa Saveza folklorista Jugoslavije na Cetinju 1963. godine. Cetinje: [SUFJ], 1964: 275–279. 
  • Dević, Dragoslav. „Nove ’narodne’ pesme – kompozicije ’zlatne ploče’.” u: Kiril Penušliski (ur.). Rad HIII-og Kongresa Saveza folklorista Jugoslavije u Dojranu 1966. godine. Skopje: [SUFJ], 1968: 191–214.
  • Dimov, Vencislav. „Kъm izsledvane na zapisanata muzika v Bъlgariя ot pъrvata polovina na HH vek: arhivi i kolekcii.” Bъlgarsko muzikoznanie 1 (2005): 144–172.
  • Dumnić Vilotijević, Marija. Zvuci nostalgije: Istorija starogradske muzike u Srbiji. Beograd: Čigoja štampa, Muzikološki institut SANU, 2019. https://dais.sanu.ac.rs/handle/123456789/6375.
  • Jovanović, Jelena. Vokalna tradicija Jasenice u svetlosti etnogenetskih procesa. Beograd, Muzikološki institut SANU, 2014. 
  • Lajić     Mihajlović,        Danka    (ur.).      Muzikologija       /               Musicology           32           (2022);  https://muzikologija–musicology.com/index.php/MM/issue/view/no–32.
  • Lajić Mihajlović, Danka i Jelena Jovanović. „Istorijat sakupljanja terenskih zvučnih zapisa tradicionalne muzike u Muzikološkom institutu SANU.” u: Rastko Jakovljević (ur.). Fonoarhiv Muzikološkog instituta SANU: istorijski zvučni zapisi u digitalnoj eri. Beograd: Muzikološki institut SANU, 2014: 2–12. https://dais.sanu.ac.rs/handle/123456789/4104. 
  • Lajić Mihajlović, Danka i Smiljana Đorđević Belić. „Pevanje uz gusle i muzička industrija: guslarska izvođenja na prvim gramofonskim pločama (1908−1931/2).” Muzikologija / Musicology 20 (2016): 199–222. https://dais.sanu. ac.rs/handle/123456789/3820. 
  • Lajić Mihajlović, Danka, David Pokrajac i Saša Spasojević. „Gramofonske ploče pevača Mijata Mijatovića: od (re)konstrukcije diskografije ka studijama snimljene muzike.” Muzikologija / Musicology 32 (2022): 41–81. https://dais.sanu.ac.rs/handle/123456789/13050.  
  • Lajić Mihajlović, Danka, Saša Spasojević i David Pokrajac. „`Provađajmo slavu gramofona`: počeci srpske diskografije.” u: Ivana Medić (ur). Primenjena muzikologija i etnomuzikologija u Srbiji. Beograd: Muzikološki institut SANU, 2024: 13–99.
  • Lajić Mihajlović, Danka. „Trag muzike urezan u vosku: kolekcija fonografskih zapisa iz Muzikološkog instituta SANU.” Muzikologija / Musicology 23 (2017): 239–258. https://dais.sanu.ac.rs/handle/123456789/3733.
  • Opačić, Zorana. Antologija srpske poezije za decu predzmajevskog perioda.
  • Beograd: Majkrosoft i Učiteljski fakultet (projekat Antologija srpske književnosti), 2009. www.ask.rs.   
  • Rapajić, Svetozar. „Stevan Sremac u muzičkom pozorištu.” u: Vladimir Jevtović i Svetozar Rapajić (ur.). Zbornik radova Fakulteta dramskih umetnosti 10.
  • Beograd: Fakultet dramskih umetnosti, Institut za pozorište, film, radio i televiziju, 2006: 47–59. 
  • Stojković, Borivoje S. Istorija srpskog pozorišta od srednjeg veka do modernog doba (drama i opera) II. Beograd: Muzej pozorišne umetnosti Srbije, 2013. https://teatroslov.mpus.org.rs/publikacije/684.pdf. 
  • Tomić, Dejan. Pevane pesme srpskih pesnika. Beograd: RTS Izdavačka delatnost, 2014.  
  • Aleksandrović, Vesna. “Analog/Digital Sound. National Library of Serbia Digital Collection of 78 rpm Gramophone Records.” Review of the National Center for Digitization 12 (2008): 37–42.
  • Blacking, John. “Challenging the Myth of ‘Ethnic’ Music: First Performances of a New Song in an African Oral Tradition, 1961.” Yearbook for Traditional Music 21 (1989): 17–24.
  • Bulić, Dario. Diskografija u Jugoslaviji od 1918. do 1941, diplomski rad, mentor: prof. dr
  • Ivo Supičić. Zagreb: Muzička akademija, 1980.
  • Ceribašić, Naila. “Music as Recording, Music in Culture, and the Study of Early
  • Recording Industry in Ethnomusicology: A Take on Edison Bell Penkala.” International Review of the Aesthetics and Sociology of Music – IRASM 52/2 (2021): 323–354.
  • Cottrell, Stephen. “Ethnomusicology and the Music Industries: An Overview.” Ethnomusicology Forum 19/1 (2010): 3–25. https://core.ac.uk/reader/29017240  
  • Dimov, Ventsislav. “Following the Black Spiral: Old Voices, New Life (Towards the
  • History of the Early Commercial Gramophone Records in Bulgaria).” Muzikologija
  • / Musicology 32 (2022): 19–40. https://dais.sanu.ac.rs/handle/123456789/13049
  • Eredics, Gábor. Bartók Béla szerb népzenei gyűjtése. Fonogramok a Bánátból 1912 = Serb Folk Music Collected by Béla Bartók. Early Wax Cylinder Recordings from the Bánát Region 1912. CD extra TM. Budapest: Vujicsics Egyesület, 2004.
  • Gronow, Pekka, Ilpo Saunio. An International History of the Recording Industry. London and New York City: Continuum International Publishing Group Ltd., 1999. 
  • Gronow, Pekka, Risto Pekka Pennanen. “Zagreb, London, Berlin, New York: The Origins of the Record Industry in Croatia (1902–1939).” Arti musices 53/2 (2022): 219–236. https://hrcak.srce.hr/file/421924   
  • Gronow, Pekka. “Phonograph Records as a Source for Musicological Research.” Ethnomusicology 7/3 (1963): 225–228.
  • Gronow, Pekka. “The record industry: the growth of a mass medium.” Popular music 3 (1983): 53–75.  Kunej, Drago. “78 rpm records as a source for ethnomusicology and folklore research: experiences from Slovenia.” in: Susanne Ziegler and Ingrid Åkesson et al. (eds). Historical Sources of Ethnomusicology in Contemporary Debate. Newcastle upon Tyne: Cambridge Scholars Publishing, 2017: 34–49.
  • Kunej, Drago. „Slovenski posnetki na gramofonskih ploščah z 78 o/min.” Traditiones 43/2 (2014): 11–29.
  • Lajić Mihajlović, Danka i Bojana Radovanović Šuput. „Rana diskografija u kulturnom ekosistemu Srbije: remedijacija ciklusa pesama Mijatovke.” u: Naila Ceribašić i dr.
  • (ur). Rana domaća diskografska industrija: Edison Bell Penkala, Elektroton i Jugoton. Zagreb: Institut za etnologiju i folkloristiku. Ljubljana: Založba Univerze v Ljubljani, Znanstvena založba Filozofske fakultete, 2025: 261–280.
  • Lajić Mihajlović, Danka. “Discography of Military Orchestras and (Re)shaping of Cultural Identities: The Case of the Orchestra ‘Music of the King’s Guard’” (Panel Labeling National Identity: Serbian Folk Music, Military Bands and Orthodox
  • Church Chant on 78 rpm Gramophone Records). In: Kati Szego and Susana Sardo (eds.). 46th World Conference International Council for Traditional Music 21 to 27 July 2022 Book of Abstracts. UA Editora – Universidade de Aveiro, 2022: 153. 
  • Lajić-Mihajlović, Danka. „Doprinos Matije Murka etnomuzikološkom proučavanju epike.” in: Petr Kaleta and Lubomir Tyllner (eds.). Slavanský svĕt očima badatelů 19. a 20. stoleti. K 50. výroči umrti Ludvika Kuby. Praha: Etnologicky ustav AV ČR, v.v.i., 2007: 81–88.
  • Maglov, Marija. „Sakupljanjem ploča do rekonstrukcije muzičke prošlosti.” Elementi 29 (2022): 66–71. https://elementarium.cpn.rs/intervju/sakupljanjem–ploca–do–rekon strukcije–muzicke–proslosti/?script=lat.
  • Merriam, Alan. The Anthropology of Music. Northwestern University Press, 1964.
  • Mikić, Vesna.  “Old/new music media: Some thoughts on remediation in/of music.” u: Mirjana Veselinović Hofman et al. (eds.). Music Identities on Paper and Screen. Belgrade: Department of Musicology, Faculty of Music, 2016: 28–33.  Milovanović, Milan P. “Digitalization of technically obsolete formats of analog sound recordings.” Review of the National Center for Digitization 13 (2008): 49–56. 
  • Milovanović, Milan. “Distribution of Carl Lindstrom products in Serbia.” in: Pekka Gronow and Christiane Hofer (eds.). Beiträge zur Geschichte der Schallplattenindustrie (The Lindström Project: Contributions to the History of the Record Industry, Volume 7). Wien: Gesellschaft für Historische Tonträger 1 (2009): 59–72. 
  • Pennanen, Risto Pekka. “A forgotten treasure trove: The first gramophone recordings ever made in Sarajevo, May-June 1907.” in: Ivan Čavlović (ed.) Collection of Papers: 3rd International Symposium Music in Society, Sarajevo, October 24–26, 2002, Sarajevo: Musicological Society of FbiH, 2003: 172–178.
  • Pennanen, Risto Pekka. “Commercial Recordings and Source Criticism in Music Research: Some Methodological Views.” Svensk tidskrift för musikforskning 87 (2005a): 81–99.
  • Pennanen, Risto Pekka. “Filling the Gaps of Bosnian Discography: Central European Labels before the Great War.” ARSC Journal 47/2 (2016): 161–190. 
  • Pennanen, Risto Pekka. „Kako koristiti komercijalne snimke za muzičko istraživanje: metodološki pribor za prvu pomoć.” u: Ivan Čavlović (ur.) Collection of Papers: IV. Međunarodni simpozij “Muzika u društvu”, Sarajevo, October 28–30, 2004. Sarajevo, Musicological Society of the FbiH, 2005b: 28–44.
  • Pokrajac, David i Saša Spasojević, Nikola P. Zekić. “Data Science for Quantitative Research of Phonograph Records Radio Broadcasting.” in: TELSIKS 2023 – 16th International Conference on Advanced Technologies, Systems and Services in Telecommunications: 234–243. 
  • Roy, Elodie A. and Eva Moreda Rodríguez (eds.). Phonographic Encounters Mapping Transnational Cultures of Sound, 1890–1945. Abingdon and New York: Routledge, 2022.
  • Zekić, Nikola. “Collecting blindly: The insights and perspectives of a visually impaired collector.” Presentation at Symposium 78 rpm at home: Local perspectives on the early recording industry. Music Academy, Zagreb, 8–11 March 2023. https://www.youtube.com/watch?v=OSjH_g6nsU&list=PLVsL0sRqKKNbhcOCLJ 2OGu_4eINrJ–XR7&index=23  
Izvori