CRKVE SVETOG SAVE IZ NOVIJEG VREMENA

Sveti Sava 1175-2025 (2025) (512-535 str.)

 

AUTOR(I) / AUTHOR(S): Aleksandar Đ. Kadijević

Download Full Pdf   

DOI: https://doi.org/10.46793/850SSava.512K

SAŽETAK / ABSTRACT:

Potcrtavajući istočnohrišćanske korene svog verskog i nacionalnog identiteta, srpski narod je u poslednja dva veka razvio kult Svetog Save u sakralnoj arhitekturi matice i dijaspore. Po pravilu je podizao spomen-crkve na mestima gde je to simbolički i geopolitički bilo najpotrebnije – središnim i rubnim tačkama nacionalnog kulturnog prostora, što je ktitorima i graditeljima nalagalo veliku odgovornost. I mnoge crkve u rasejanju su posvećivane najvećem srpskom svetitelju, kako bi predstavljale stožerna mesta nacionalnog okupljanja. Pri tome je velika pažnja poklanjana kvalitetu arhitektonskih rešenja kako bi hramovi Svetog Save vizuelno prednjačili u sredinama u kojima su izgrađivani, prilagođavajući gabarite lokalnom urbanističkom zakonodavstvu. U Srbiji i Jugoslaviji zamišljani kao monumentalni i nadaleko uočljivi, uglavnom su dugo podizani zbog materijalne oskudice i nepovoljnih političkih prilika, ali je većina dočekala kraj izgradnje i po cenu da ih dovrše neimari koji ih nisu započeli. Nažalost, pojedini su zbog srbofobije rušeni i oskrnavljeni, sa ciljem da se nikad ne obnove, a vernici proteraju. Ovom prilikom pregledno ćemo prikazati najznačajnije hramove Svetog Save sa arhitektonskog i kulturno-istorijskog stanovišta.

KLJUČNE REČI / KEYWORDS:

kult Svetog Save, crkve, novije doba, arhitektura, nacionalni identitet

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

LITERATURA / REFERENCES:

  • Glas Srpske 2021: Kako je izgrađena druga srpska pravoslavna crkva u Africi, 2.5.2021. https://www.glassrpske.com/cir/novosti/politika/kako-je-izgradjenadruga-srpska-pravoslavna-crkva-u-africi/360072 (pristupljeno 5.8.2025)
  • Vanušić 2013: D. Vanušić, Konstantin A. Jovanović, arhitekta velikog formata, Beograd.
  • Ženarju 2013: I. Ženarju, Izgradnja i opremanje crkve Svetog Save u Kosovskoj Mitrovici (1896–1913), Baština 34, 393–417.
  • Ženarju 2016: I. Ženarju, Crkvena umetnost XIX veka u Raško-prizrenskoj eparhiji (1829–1912), Priština–Leposavić–Beograd.
  • Janković 1997: M. D. Janković, Hramovi Svetoga Save u Srpskoj pravoslavnoj crkvi, Spaljivanje moštiju Svetoga Save 1594–1994, zbornik radova, ur. Episkop šumadijski Sava, B. Anđelković, S. Mandić, S. Mileusnić, S. Petković, Đ. Trifunović, Beograd, 345–358.
  • Jovanović 1985: M. Jovanović, Teofil Hanzen, „hanzenatika“ i Hanzenovi srpski učenici, Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 21, 235–260.
  • Jovanović 1987: M. Jovanović, Srpsko crkveno graditeljstvo i slikarstvo novijeg doba, Beograd–Kragujevac.
  • Jovanović 2007: M. Jovanović, Hram Svetog Save u Beogradu, Beograd.
  • Kadijević 1996: A. Kadijević, Momir Korunović, Beograd.
  • Kadijević 1998–1999: A. Kadijević, Beogradski period rada arhitekte Viktora Lukomskog (1920–1946), Godišnjak grada Beograda XLV–XLVI, 115–132.
  • Kadijević, Marković 2003: A. Kadijević, S. Marković, Milan Minić – arhitekt i slikar, Prijepolje.
  • Kadijević 2005: A. Kadijević, O arhitekturi hrama Sv. Save u Kosovskoj Mitrovici, Kosovsko-metohijski zbornik 3, 33–39.
  • Kadijević 2009: A. Kadijević, Savremeno srpsko crkveno graditeljstvo tokovi, istraživanje i vrednovanje, Novopazarski zbornik 32, Novi Pazar, 149–163.
  • Kadijević 2019: A. Kadijević, Sveta Sofija u Carigradu kao uzor srpskih arhitekata novijeg doba, Zograf 43, 215–230.
  • Kadijević 2022: A. Kadijević, Nasleđe i globalna kriza – utcaj geopolitike na kulturnu istoriografiju i zaštitu spomenika, Nasleđe XXII, Beograd, 179–190.
  • Kadijević 2023: A. Kadijević, Jugoslovenska arhitektura između dva svetska rata (1918–1941.): konteksti tumačenja, Beograd.
  • Korać 1979: V. Korać, Sveti Sava i program raškog hrama, u: V. Đurić (ur.), Sava Nemanjić – Sveti Sava, Istorija i predanje, Beograd, 236–237.
  • Lečić 1971: M. Lečić, Izgradnja i obnova crkava i manastira od 1920. do 1941. godine, Srpska pravoslavna crkva 1920–1970, Spomenica o 50-godišnjici vaspostavljanja srpske Patrijaršije, Beograd, 65–126.
  • Lukić 2013: M. Lukić, Crkveno graditeljstvo danas – između tradicionalnog iskustva i simboličkih obrazaca, Moderna konzervacija 1, 199–208.
  • Manić 2009: B. Manić, Pristup proučavanju novije sakralne arhitekture u Srbiji – analiza mogućnosti razvoja modela pravoslavnog hrama, Magistarski rad, Univerzitet u Beogradu, Arhitektonski fakultet, Beograd.
  • Marić 2022: I. Marić (ur.), Milan Minić, Arhitekta i slikar, trag u vremenu, Beograd–Prijepolje.
  • Matić 2006: V. Matić, Dve Savinačke crkve na Vračaru, Beograd.
  • Milenković 1996: A. Milenković, Arhitectura Politica Ultra, Beograd.
  • Pešić 1988: B. Pešić, Spomen Hram Sv. Save na Vračaru u Beogradu 1895–1988, Beograd.
  • Pešić 1997: B. Pešić, Spomen-hram Svetoga Save na Vračaru, Spaljivanje moštiju Svetoga Save 1594–1994 (zbornik radova), ur. episkop šumadijski Sava, B. Anđelković, S. Mandić, S. Mileusnić, S. Mandić, S. Petković, Đ. Trifunović, Beograd, 357–371.
  • Pešić 2005: B. Pešić (ur.), Hram Svetog Save, Novi Sad.
  • Radović 1989: A. Radović, Duhovni smisao Hrama Svetog Save na Vračaru, Vršac.
  • Roganović, Stefanović-Banović 2020: V. Roganović, M. Stefanović-Banović (prir.), Hram Svetog Save, Beograd.
  • Sava 1994: Sava episkop šumadijski, Istorija Srpske pravoslavne crkve u Americi i Kanadi 1891-1941, Kragujevac.
  • Stanimirović 2020: M. Stanimirović, Intervju – Božidar Manić o hramovima, Arhitektura i urbanizam 51, 117–127.
  • Stanić 2020: D. Stanić (ur.), Skup ,,Srpski kulturni prostor: ustrojstvo, problemi, vrednosti“, Knj. 1, Novi Sad.
  • Stanković, Popović, Makuljević, Knežević 2016: M. Stanković, M. St. Popović, N. Makuljević, K. Knežević, Crkvena opština Svetog Save u Beču 1860–2010, Beč–Beograd.
  • Stanojević 2020: V. Stanojević, Rad arhitekte Viktora Lukomskog u Kraljevini SHS/Jugoslaviji (1884–1947), Nasleđe XXXI, Beograd, 39–59.
  • Stojkov, Manević 1995: B. Stojkov, Z. Manević (ur.), Tradicija i savremeno srpsko crkveno graditeljstvo (zbornik radova), Beograd.
  • Folić 2013: LJ. Folić, Arhitektura hrama – projektovanje duhovnih objekata, Beograd – Cetinje – Kosovska Mitrovica.
  • Čolović 2020: B. Čolović, Srpska sakralna arhitektura epohe historicizma u Dalmaciji, Beograd–Šibenik.
  • Cukić, Kastratović Ristić, Vasiljević, 2018: M. Cukić, V. Kastratović Ristić, M. Vasiljević (ur.), Dan vredan veka 1 – XII – 1918, Beograd.
*
  • Aleksov 2003: B. Aleksov, Nationalism in Construction: The Memorial Church of St. Sava on Vračar Hill in Belgrade, Balkanologie VII, N° 2, Paris, 47–72.
  • Bojović 1997: B. Bojović, Crkva u slici grada, DaNS 20–21, Novi Sad, 56–57.
  • Bulimbašić 2024: S. Bulimbašić, Architecture Competitions in Interwar Split: The State and identity of the city, J. Alviž, D. Damjanović, J. Nestić, J. F. Walton (eds), Art and the State in Modern Central Europe (18st–21st Century), Zagreb, 542–545.
  • Bulovan 1938: I. Bulovan, Kronika Srbske pravoslavne parohije v Celju, Celje–Beograd.
  • Ignjatović 2016: A. Ignjatović, U srpsko-vizantijskom kaleidoskopu: arhitektura, nacionalizam i imperijalna imaginacija 1878–1941, Beograd.
  • Kadijević, Pantović 2011: A. Kadijević, M. Pantović, The concepts and identity of the new Serbian orthodox ecclesiastical architecture (1990–2009), E. Fernandez-Cobian (ed.) Actas del Congreso Internacional de Arcqitectura Religiosa Contemporanea, 2–II: Entre el concepto y la identidad, held 12–14 Nov. 2009 in Ourense, A Coruna, 30–39.
  • Kadijević 2013: A. Kadijević, Strategije novog srpskog sakralnog graditeljstva i njegov uticaj na neposredno okruženje (1990–2012), Zbornik seminara za studije moderne umetnosti Filozofskog fakulteta Univerziteta u Beogradu 9, Beograd, 103–113.
  • Kadijević 2016: A. Kadijević, Byzantine Architecture as Inspiration for Serbian New Age Architects, Belgrade.
  • Manić, Niković, Marić 2015: B. Manić, A. Niković, I. Marić, Relationship between traditional and contemporary elements in the architecture of Orthodox churches at the turn of the millennium. Facta universitatis – series: Architecture and Civil Engineering, vol. 13, no. 3, Niš, 283–300.
  • Mitrović 2009: V. Mitrović, Od tradicije do političke korektnosti. Savremeno srpsko crkveno graditeljstvo, DaNS 66, Novi Sad, 48–51.
  • Ože 2005: M. Ože, Nemesta, Beograd.
  • Patafta, Časni 2019: D. Patafta, D. Časni, Pravoslavni u Sloveniji, Riječki teološki časopis 1, god. 27, Rijeka, 113–135.
  • Perica 2008: V. Perica, Sveti Petar i Sveti Sava, Beograd.
  • Radulović 2015: I. Radulović, Vaskrsao život u hramu Svetog Save, Novosti 11. 10. 2015, Beograd.
  • Skler 2023: L. Skler, Projekat ikona: arhitektura, gradovi i kapitalistička globalizacija, Novi Sad.
  • Smiljanić, Zorn, Mikša 2020: I. Smiljanić, M. Zorn, P. Mikša, Spomeniki v funkciji državne ideologije in poenotenja teritorija: primer spomenikov vladarske družine Karađorđević na Slovenskem, in: Igra ustvarjalnosti – teorija in praksa urejanja prostora, št. 7, Ljubljana, 46–53.
  • Tušek 1994: D. Tušek, Arhitektonski natječaji u Splitu 1918-1941, Split.