LIK SVETOG SAVE U DOBA BAROKA I PROSVETITELJSTVA: PATRIOTIZAM, PRAVOSLAVLJE I UMETNOST U KARLOVAČKOJ MITROPOLIJI

Sveti Sava 1175-2025 (2025) (406-457 str.)

AUTOR(I) / AUTHOR(S):Vladimir M. Simić

Download Full Pdf   

DOI: https://doi.org/10.46793/850SSava.406S

SAŽETAK / ABSTRACT:

U radu se analizira umetnička i kulturološka dimenzija poštovanja Svetog Save u XVIII veku, sa posebnim osvrtom na Karlovačku mitropoliju kao centar duhovnog i političkog života srpske zajednice u doba baroka i prosvetiteljstva. Pokazuje se da je lik prvog srpskog arhiepiskopa tokom ovog perioda prevazišao granice uobičajene pobožnosti i postao centralni simbol kolektivnog identiteta. Kroz analizu ikonopisa i zidnog slikarstva, grafičkih listova, ikonografije i liturgijskih tekstova, rad pokazuje kako se recepcija prvog srpskog arhiepiskopa menjala tokom XVIII veka. Ukazuje se na različita dela i likovne programe kao vizuelne manifeste verskog patriotizma i ističe značaj integracije baroknog umetničkog modela sa pravoslavnim liturgijskim programom. Posebna pažnja posvećena je ulozi Srbljaka, zidnom slikarstvu Krušedola i grafičkoj produkciji Hristofora Žefarovića i Zaharije Orfelina kao vizuelnim manifestima pravoslavnog baroka. Rad prati i transformaciju kulta u okviru prosvetiteljskih i državnih reformi Marije Terezije i Josifa II, kada Sveti Sava dobija status patrona škola i simbola obrazovnog i nacionalnog preporoda. Zaključuje se da je kult Svetog Save u XVIII veku bio svesno izgrađen kao ideološki i umetnički model kontinuiteta, koji je povezao srednjovekovno predanje sa modernim dobom, pružajući srpskoj zajednici snažan oblik duhovne, kulturne i političke integracije.

KLJUČNE REČI / KEYWORDS:

Sveti Sava, Karlovačka mitropolija, barokno slikarstvo, verski patriotizam, prosvetiteljstvo, Habzburška monarhija, ikonografija, ikonopis, grafika, kulturni identitet

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

LITERATURA / REFERENCES:

Izvori
  • Nepoznati Mileševac 1970: Nepoznati Mileševac, Služba usnuću Svetoga Save, Srbljak: službe, kanoni, akatisti, knj. 1, prir. Đ. Trifunović, Beograd, 91–117.
  • Sava Nemanjić 1970: S. Nemanjić, Služba Svetom Simeonu, Srbljak: službe, kanoni, akatisti, ur. Đ. Trifunović, I, Beograd, 7–31.
  • Savin učenik 1970: Savin učenik, Služba prenosu moštiju Svetoga Save, Srbljak: službe, kanoni, akatisti, knj. 1, prir. Đ. Trifunović, Beograd, 33–89.
  • Teodosije Hilandarac 1970a: T. Hilandarac, Služba Svetome Simeonu, Srbljak: službe, kanoni, akatisti, ur. Đ. Trifunović, I, Beograd, 139–217.
  • Teodosije Hilandarac 1970b: T. Hilandarac, Služba Svetome Savi, Srbljak: službe, kanoni, akatisti, knj. 1, prir. Đ. Trifunović, Beograd, 219–293.
Literatura
  • Bataveljić 1967: O. Bataveljić, Slikarstvo Stefana Gavrilovića, Zbornik Narodnog muzeja V, 409–415.
  • Bogdanović 1977: D. Bogdanović, Služba Svetom Savi u ruskim minejima XV–XVII veka, Sveti Sava: spomenica povodom osamstogodišnjice rođenja, Beograd, 349–360.
  • Borozan 2018: I. Borozan, Uobličavanje i preobražaj lika Svetog Save u religijskom slikarstvu 19. i prvih decenija 20. veka, Osam vekova autokefalije Srpske pravoslavne Crkve: zbornik radova, knj. 2, Beograd, 495–511.
  • Vasić 1965: P. Vasić, Slikarska porodica Jakšića iz Bele Crkve, Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 1, 267–286.
  • Vasić 2007: K. Vasić, Patrijarh Arsenije IV Jovanović Šakabenta i crkvena umetnost na području Karlovačke mitropolije 40-tih godina XVIII veka (magistarski rad), Beograd
  • Vasin, Ninković 2022: G. Vasin, N. Ninković, Istorija Karlovačke mitropolije, Novi Sad.
  • Veselinović 1957: R. Veselinović, Smrt patrijarha Arsenija III Crnojevića u Beču, prenos tela i sahrana u manastiru Krušedolu 1706, Zbornik za društvene nauke Matice srpske XVI, 75–80.
  • Vojvodić 2015: D. Vojvodić, Putevi i faze uobličavanja srednjovekovne ikonografije Svetog Save Srpskog, Niš i Vizantija: zbornik radova, ur. Miša Rakocija, knj. 13, Niš, 49–73.
  • Vujović 1986: B. Vujović, Umetnost obnovljene Srbije: 1791–1848, Beograd.
  • Vukašinović 2010: V. Vukašinović, Ruski i maloruski uticaji na liturgijski život Karlovačke mitropolije u XVIII stoleću, Sabornost: časopis Eparhije braničevske 4, 163–208.
  • Vuksan 1989: B. Vuksan, Ideje reforme i pojava bakroreza kod Srba u XVIII veku, Zbornik Filozofskog fakulteta XVI, 199–222.
  • Gavrilović 1991: S. Gavrilović, Srpski nacionalni program patrijarha Arsenija IV Jovanovića Šakabente iz 1736/37. godine, Zbornik Matice srpske za istoriju 44, 39–48.
  • Georgijević 1771: J. Georgijević, Sobranije izabranih molitvi, Beč.
  • Golubović 1990: B. Golubović, Georgije Stojanović (?–1746), Novi Sad.
  • Grujić 1935: R. Grujić, Kult sv. Save u Karlovačkoj mitropoliji XVIII i XIX veka, Bogoslovlje 10, sv. 2–3, 133–170.
  • Davidov 1971: D. Davidov, Manastir Hilandar na bakrorezima XVIII veka, Hilandarski zbornik 2, 143–171.
  • Davidov 1972: Stematografija ili Izobraženije oružij iliričeskih, ur. D. Davidov, Novi Sad.
  • Davidov 1984: D. Davidov, Srpska grafika XVIII veka, Novi Sad.
  • Jakšić 1899: M. Jakšić, O Arseniju IV Jovanoviću Šakabenti: lekcije iz istorije Karlovačke mitropolije, Sremski Karlovci.
  • Kojić 1983: LJ. Kojić, Manastir Žitomislić, Sarajevo.
  • Kostić 1932: M. Kostić, Grof Koler kao kulturnoprosvet-ni reformator Srba u Ugarskoj u XVIII veku, Beograd.
  • Kostić 1996: M. Kostić, Dimitrije Bačević (? – posle 1770), Novi Sad.
  • Kostić 2000: M. Kostić, Poštovanje kulta svetitelja, njihovih moštiju i čuda na području Karlovačke mitropolije u periodu baroka, Čudo u slovenskim kulturama, ur. D. Ajdačić, Beograd, 237–259.
  • Kostić 2007: M. Kostić, Jakov Orfelin i njegovo doba, Novi Sad.
  • Kostić 2010: M. Kostić, Akatolička književnost kod Srba krajem XVIII veka, Kulturno-istorijska raskrsnica Srba u XVIII veku, Zagreb, 249–261.
  • Kostić 2012: M. Kostić, Ikonostas Saborne crkve u Sremskim Karlovcima, Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 40, 75–95.
  • Kostić 2013: A. Kostić, Predstava Sveti Sava miri braću u srpskom crkvenom slikarstvu XIX veka, Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 41, 33–49.
  • Kostić 2018: M. Kostić, Oltarska pregrada crkve Sv. Nikole u Sremskoj Kamenici, Saopštenja 50, 175–195.
  • Lesek 1993/94: M. Lesek, Konstantin Lekić (1780–1838), Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 29/30,
  • 113–128.
  • Lesek 2000: M. Lesek, Umetnička baština u Sremu, Novi Sad.
  • Lesek 2001: M. Lesek, Barokno slikarstvo u Sremu, Novi Sad.
  • Lesek 2009: M. Lesek, Dimitrije Bratoglić (1764–1831), Zbornik Zavičajnog muzeja Ruma 6, 253–271.
  • Lesek 2011: M. Lesek, Kuzman Kolarić, Građa za proučavanje spomenika kulture Vojvodine 24/25, 121–127.
  • Lukić 2022: N. Lukić, Liturgijsko-istorijska analiza kultova Srba svetitelja u Karlovačkoj mitropoliji XVIII veka (doktorska disertacija), Beograd.
  • Marjanović-Dušanić 2007: S. Marjanović-Dušanić, Sveti kralj: kult Stefana Dečanskog, Beograd.
  • Maricki-Ostojić 2007: V. Maricki-Ostojić, Ikone Srema, Sremska Mitrovica, 146–147.
  • Medaković 1971a: D. Medaković, Nacionalna istorija Srba u svetlosti crkvene umetnosti novijeg doba, Putevi srpskog baroka, Beograd, 77–85.
  • Medaković 1971b: D. Medaković, Mojsej Subotić, Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 6, 123–142.
  • Medaković 1976: D. Medaković, Manastir Hilandar u XVIII veku, Tragom srpskog baroka, Novi Sad.
  • Medaković 1978: D. Medaković, Manastir Savina: velika crkva, riznica, rukopisi, Beograd.
  • Medaković 1979: D. Medaković, Istorijske osnove ikonografije Svetog Save u XVIII veku, Sava Nemanjić – Sveti Sava: istorija i predanje, Beograd, 131–145.
  • Medaković 1988: D. Medaković, Barok kod Srba, Zagreb–Beograd.
  • Mikić 1961: O. Mikić, Hristofor Žefarović i živopis manastira Bođana, Delo Hristofora Žefarovića, Novi Sad, 13–22.
  • Mikić 1975: O. Mikić, Ikonostas crkve manastira Beočina, Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 11, 291–305.
  • Mikić 2005: O. Mikić, Srpsko slikarstvo 18–20. veka: odabrane studije, Novi Sad.
  • Mileusnić 1981: S. Mileusnić, Predstave nacionalnih svetitelja u crkvenom slikarstvu Slavonije, Glas svetih ravnoapostola Ćirila i Metodija IX, br. 111–114, 12.
  • Mihailović 1964: G. Mihailović, Srpska bibliografija XVIII veka, Beograd.
  • Mihailović 1985: R. Mihailović, Crkva Vavedenja Bogorodice manastira Bođani (Ikonografija ženske crkve – priprate), Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 21, 205–221.
  • Panić-Surep 1967: M. Panić-Surep, Sačuvane ploče starog srpskog drvoreza, Zograf 2, 39–49.
  • Petković 1959: S. Petković, Živopis crkve Uspenja u Srpskom Kovinu (Raczkeve), Zbornik za društvene nauke Matice srpske 23, 46–74.
  • Petković 2007: S. Petković, Srpski svetitelji u slikarstvu pravoslavnih naroda, Novi Sad.
  • Petković 2008: S. Petković, Hilandar, Beograd.
  • Petković 2009: S. Petković, Slikar Krabulević na razmeđi XVII i XVIII veka, Zograf 33, 159–166.
  • Popović 1959: D. J. Popović, Srbi u Vojvodini, II, Novi Sad.
  • Popović 1998: D. J. Popović, O Cincarima: Prilozi pitanju nastanka našeg civilnog društva, Beograd.
  • Popović 2006: D. Popović, Pod okriljem svetosti: kult svetih vladara i relikvija u srednjovekovnoj Srbiji, Beograd.
  • Popović 2018: D. Popović, Riznica spasenja: kult relikvija i srpskih svetih u srednjovekovnoj Srbiji, Beograd.
  • Radojčić 1952: N. Radojčić, Srpski istoričar Jovan Rajić, Beograd.
  • Radojčić 1953: S. Radojčić, Hilandarske ikone svetoga Simeona, Glasnik SPC XXXIV, br. 2–3, 30–31.
  • Rakić 2019: Z. Rakić, Predstave Svetog Save Srpskog na svetogorskim minijaturama XVIII veka, Niš i Vizantija: zbornik radova, ur. M. Rakocija, knj. 17, Niš, 355–366.
  • Ramazanova 2018: N. V. Ramazanova, Serbskie svяtiteli Savva i Arseniй v russkih pevčeskih rukopisяh, Scala paradisi : akademiku Dimitriju Bogdanoviću u spomen: 1986–2016, Beograd, 287–297.
  • Rašković 2025: A. Rašković, Kult srpskih svetih u ruskim mesecoslovnim knjigama godišnjeg bogoslužbenog kruga XV–XIX veka, Gornji Milanovac.
  • Ruvarac 1905: D. Ruvarac, Opis srpskih fruškogorskih manastira od 1753. godine, Sremski Karlovci.
  • Sajfert 2021: S. Sajfert, Slikar Vasilije Ostojić (doktorska disertacija), Beograd.
  • Simić 2010: V. Simić, Sava Tekelija: patriota, prosvetitelj i dobrotvor na razmeđi XVIII i XIX veka, Sava Tekelija: veliki srpski dobrotvor, Novi Sad, 15–105.
  • Simić 2012: V. Simić, Za ljubav otadžbine: patriote i patriotizmi u srpskoj kulturi XVIII veka u Habzburškoj monarhiji, Novi Sad.
  • Simić 2013: V. Simić, Zaharija Orfelin (1726–1785) (doktorska disertacija), Beograd.
  • Simić 2018: V. Simić, Romanovi i Srbi: recepcija slike ruskih vladara u umetnosti XVIII veka, Novi Sad.
  • Stepovik 1982: D. V. Stepovik, Ukrainskaя grafika XVI–XVIII vv.: Эvolюciя obraznoй sistemы, Kiev, 245.
  • Stefanović 1965: V. Stefanović, Stihira Srbima svetiteljima – skraćena verzija sa dopunskim tekstom i komentarom, Bogoslovlje IX (XXIV), sv. 1–2 (1965), 185–193.
  • Stošić 2011: LJ. Stošić, Manastir Bođani, Novi Sad.
  • Timotijević 1987: M. Timotijević, Idejni program zidnog slikarstva u priprati manastira Krušedola, Saopštenja XIX, 109–126.
  • Timotijević 1994: M. Timotijević, Umetnost i politika: portret Josifa II na ikonostasu Teodora Ilića Češljara u Mokrinu, Zbornik Filozofskog fakulteta 18, 283–309.
  • Timotijević 1996: M. Timotijević, Stefan Nemanja u baroknom versko-političkom programu Srpske crkve, Stefan Nemanja – Simeon Mirotočivi: istorija i predanje, ur. J. Kalić, Beograd, 396–408.
  • Timotijević 1998: M. Timotijević, Serbia sacra i Serbia sancta u baroknom versko-političkom programu Karlovačke mitropolije, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 387–431.
  • Timotijević 2002: M. Timotijević, Rimničko izdanje Srbljaka i barokna primenjena amblematika, Zbornik Matice srpske za književnost i jezik 50, 1–2, 87–98.
  • Timotijević 2008a: M. Timotijević, Manastir Krušedol, knj. I, Novi Beograd – Novi Sad.
  • Timotijević 2008b: M. Timotijević, Manastir Krušedol, knj. II, Novi Beograd – Novi Sad.
  • Timotijević 2019: M. Timotijević, Teodor Kračun, Novi Sad.
  • Todić 2013a: B. Todić, Srpski slikari od XIV do XVIII veka, knj. 1, Beograd.
  • Todić 2013b: B. Todić, Srpski slikari od XIV do XVIII veka, knj. 2, Beograd.
  • Tomin 2007: S. Tomin, Vladika Maksim Branković, Novi Sad.
  • Točanac 2014: I. Točanac, Reforma Srpske pravoslavne crkve u Habzburškoj monarhiji za vreme vladavine Marije Terezije i Josifa II (1740–1790) (doktorska disertacija), Beograd.
  • Ulić 1981: M. Ulić, Srpska pravoslavna crkva u Sremskoj Kamenici, Novi Sad.
  • Čurčić 1988: L. Čurčić, Srpske knjige i srpski pisci 18. veka, Novi Sad.
  • Čurčić 1990: L. Čurčić, Džefarovićeva 1741. godina, Zbornik za likovne umetnosti Matice srpske 26, 271–286.
  • Ševo 2011: LJ. Ševo, Crkva Rođenja svetog Jovana Preteče u Stonom Beogradu, Banja Luka.
  • Šelmić 2004: L. Šelmić, Srpsko zidno slikarstvo XVIII veka, Novi Sad.
  • Špadijer 2023: I. Špadijer, Himnografski žanr i bogoslužbena praksa – Teodosijevi kanoni svetome Simeonu i svetome Savi, Zbornik Matice srpske za slavistiku (63), 343–351.
*
  • Diem 1995: P. Diem, Die Symbole Osterreichs: Zeit und Geschichte in Zeichen, Wien Golub 2018: H. Golub, The Iconographic Programme of the Wall-Painting Ensemble of the Monastery Church of Graboc, Niš i Vizantija, ur. M. Rakocija, knj. 16, Niš, 417–428.
  • Todorović 2000/2001: J. Todorović, The Orthodox Concept of Renovatio Imperii and the Equestrian Portrait of Emperor Dušan, Object 3, 102–107.