OD PRINCA DO MONAHA: PREDSTAVE MLADOSTI SVETOG SAVE U SRPSKOM POSTVIZANTIJSKOM SLIKARSTVU

Sveti Sava 1175-2025 (2025) (358-403 str.)

AUTOR(I) / AUTHOR(S):Miljana M. Matić

Download Full Pdf   

DOI: https://doi.org/10.46793/850SSava.358M

SAŽETAK / ABSTRACT:

U radu se analiziraju jedine sačuvane likovne predstave princa Rastka Nemanjića, tj. tek zamonašenog Save Nemanjića, zastupljene u dva ciklusa njegovog ilustrovanog Žitija, sačuvane na freskama zografa Georgija Mitrofanovića u trpezariji manastira Hilandara (1622) i na ikoni zografa Jovana u manastiru Morači (1644/1645). Cilj ovog rada jeste da uporedo analizira likovne elemente svih sedam scena mladosti Svetog Save u okviru dva sačuvana žitijna ciklusa u srpskom slikarstvu XVII veka, uz navođenje njihovih tekstualnih predložaka, tj. pisanih izvora – Žitija Svetog Simeona od Svetoga Save (oko 1208), Žitija Svetog Simeona od Stefana Prvovenčanog (završeno 1216), Žitija Svetog Save monaha Domentijana (sredina XIII veka) i Žitija Svetog Save monaha Teodosija (kraj XIII ili početak XIV veka). Poređenjem pisanih izvora i ikonografskih pojedinosti dolazimo korak bliže preciznijem tumačenju odnosa teksta i slike, kao i osvetljavanju veze određenih likovnih motiva i njihove veze sa književnim toposom vezanim za mladost Svetog Save Srpskog i „ujelenjenje“ njegove duše Hristu.

KLJUČNE REČI / KEYWORDS:

Rastko Nemanjić, Sveti Sava, manastir Hilandar, manastir Morača, postvizantijska umetnost, XVII vek, Georgije Mitrofanović, zograf Jovan, Domentijan, Teodosije

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

LITERATURA / REFERENCES:

Izvori
  • Domentijan 1988: Domentijan, Život Svetoga Save i Život Svetoga Simeuna, prir. R. Marinković, Beograd.
  • Sveti Sava 2024: Sveti Sava, Studenički tipik, priređivanje, prevod sa srpskoslovenskog i komentari M. Anđelković, ur. M. Anđelković, T. Rakićević, Manastir Studenica.
  • Stefan Prvovenčani 2017: Stefan Prvovenčani, Sabrana dela, predgovor, prevod dela i komentari LJ. Juhas Georgijevska, izdanje na srpskoslovenskom T. Jovanović, Beograd–Kraljevo.
  • Teodosije 1988a: Teodosije, Žitija, prir. D. Bogdanović, Beograd.
  • Teodosije 1988b: Teodosije, Službe, kanoni i Pohvala, prir. B. Jovanović–Stipčević, Beograd.
  • Srbljak I, 1970: Srbljak: službe, kanoni, akatisti, tom I, prir. Đ. Trifunović, preveo D. Bogdanović, Beograd.
Literatura
  • Bubalo 2011: Đ. Bubalo, Titule Vukana Nemanjića i tradicija Dukljanskog kraljevstva, Zbornik radova Đurđevi Stupovi i Budimljanska eparhija, odg. ur. B. Todić, ur. M. Radujko, Berane–Beograd, 79–92.
  • Kajmaković 1977: Z. Kajmaković, Georgije Mitrofanović, Sarajevo.
  • Kalić 2007: J. Kalić, Mladost Svetog Save, Peta kazivanja o Svetoj Gori, Beograd, 49–59.
  • Kašić 1977: D. Kašić, Pisane i slikane biografije Svetoga Save, Sveti Sava spomenica povodom osamstogodišnjice rođenja 1175–1975, Beograd, 13–16.
  • Matić 2017: M. Matić, Srpski ikonopisu doba obnovljene Pećke patrijaršije 1557–1690, Beograd.
  • Matić 2017a: M. Matić, Predstave srpskih vladara dinastije Nemanjić u ikonopisu obnovljene Pećke patrijaršije (1557-1690): Stefan Prvovenčani, Zbornik radova Niš i Vizantija XVI, Niš, 387–404.
  • Milošević 1979: Milošević, Ikonografija svetog Save u srednjem veku, Sava Nemanjić – Sveti Sava. Istorija i predanje, ur. V. Đurić, Beograd, 298–310.
  • Miljković 2008: B. Miljković, Žitija svetog Save kao izvori za istoriju srednjovekovne umetnosti, Beograd.
  • Petković 1933: V. R. Petković, Legenda sv. Save u starom živopisu srpskom. Pristupna akademska beseda akademika Vlad. R. Petkovića pročitana na svečanom skupu Srpske kraljevske akademije 10 novembra 1932, Glas SKA 159, 5–76.
  • Petković 2022: V. R. Petković, Legenda sv. Save u starom živopisu srpskom (pristupna beseda), Pristupne besede srpskih akademika (1886–1947) knj. 3, Beograd, 297–358.
  • Popović 2002: D. Popović, Pustinožiteljstvo svetog Save Srpskog, Kult svetih na Balkanu II, ur. M. Detelić, Kragujevac, 61–85.
  • Ruvarac 1934: I. Ruvarac, Prilošci: a) O inoku, s kojim je Rastko odbegao u Sv. Goru, Zbornik Ilariona Ruvarca, odabrani istoriski radovi I, spremio za štampu N. Radojčić, Beograd, 290–293.
  • Sajlović 2007: M. Sajlović, Monaški postrug Svetog Save, Peta kazivanja o Svetoj Gori, Beograd, 60–92.
  • Simić Lazar 2006: D. Simić Lazar, Ilustrovano žitije Sv. Save Srpskog na ikoni iz Morače, Saopštenja XXXVII–XXXVIII (2006), 69–91.
  • Stanojević 1936: S. Stanojević, O odlasku sv. Save u manastir, Svetosavski zbornik knj. 1, Beograd, 3–64.
  • Todić 2013: Todić, Srpski slikari od XIII do XVIII veka, tom I, Novi Sad.
  • Tomin 1997: S. Tomin, Motiv ujelenjenja duše kod Teodosija Hilandarca, Naučni sastanak slavista u Vukove dane 26/1, Beograd–Manasija, 41–50.
  • Trubarac Matić 2019: Đ. Trubarac Matić, U jelenovom kolu: motiv jelena u srpskoj obrednoj lirici, ur. D. Radojčić, Beograd.
  • Sveti Sava u ruskom carskom letopisu 2012: Sveti Sava u ruskom carskom letopisu, ur. S. Marković, Beograd.
  • Hrestomatija srednjovekovne književnosti I: Hrestomatija srednjovekovne književnosti, tom I, priredio i na savremeni srpski preveo T. Jovanović, Beograd 2012.
  • https://bestiary.ca/beasts/beast162.htm (pristupljeno 1.8.2025.)