SVETI SAVA U ISTORIJI SRPSKO-RUSKIH DUHOVNIH VEZA

Sveti Sava 1175-2025 (2025) (288-329 str.)

AUTOR(I) / AUTHOR(S):Vladislav P. Puzović

Download Full Pdf   

DOI: https://doi.org/10.46793/850SSava.288P

SAŽETAK / ABSTRACT:

Cilj rada je da se predstavi značaj Svetog Save u istoriji srpsko-ruskih duhovnih veza. U prvom delu rada ukazano je na veze Svetog Save sa ruskom duhovnošću i kulturom, tokom njegovog ovozemaljskog života. Posebno je istaknut značaj ruskog manastira na Svetoj Gori, gde je Sveti Sava započeo svoj duhovni podvig. Kroz primer mileševske freske Svetih Borisa i Gljeba obraćena je pažnja na njegovo poštovanje kulta ovih ruskih svetitelja, a analiziran je i prvi pomen Svetog Save u ruskim izvorima, u Knjizi poklonik Antonija Novgorodskog. U drugom delu rada predstavljeno je mesto Svetog Save u istoriji duhovnih veza između Srba i Rusa, posle njegovog upokojenja. Ukazano je na razvoj njegovog kulta u Rusiji, na uticaj Zakonopravila u Ruskoj crkvi, kao i na kasniji razvoj ruskih naučnih istraživanja o njegovom životu i delu. Rad predstavlja pregled svojevrsne svetosavske istorije srpsko-ruskih duhovnih veza. U radu je zaključeno da je, od Savinog susreta sa ruskim monahom u Rasu, krajem XII veka, do ruskog učešća u izgradnji hrama Svetog Save u Beogradu početkom XXI veka, upravo ličnost prvog srpskog arhiepiskopa, kao vernog svedoka Gospoda Isusa Hrista, bila neraskidiva karika u osmovekovnoj istoriji duhovnih veza između dva slovenska naroda.

KLJUČNE REČI / KEYWORDS:

Sveti Sava, srpsko-ruske duhovne veze, Sveta Gora, Zakonopravilo, kult Svetog Save u Rusiji, car Ivan IV Grozni, Teodosijevo Žitije Svetog Save

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

LITERATURA / REFERENCES:

Izvori
  • Antonije Novgorodski 2024: Antonije Novgorodski, Knjiga poklonik, prevod Đ. Trifunović, Loznica, 19–35.
  • Dimitrijević 1903: Dokumenti koji se tiču odnosa između Srpske Crkve i Rusije u XVI veku, prir. S. Dimitrijević, Spomenik Srpske kraljevske akademije XXXIX, drugi razred: 35, 16–42.
  • Dimitrijević 1922a: Građa za srpsku istoriju iz ruskih arhiva i biblioteka, prir. S. Dimitrijević, Spomenik Srpske kraljevske akademije LIII, drugi razred: 45, 1–329.
  • Dimitrijević 1922b:  Dokumenti  hilendarske  arhive do XVIII veka, prir. S. Dimitrijević, Spomenik Srpske kraljevske akademije LV, drugi razred: 47, 20–31.
  • Dolgova i dr. 2013: Moskva–Srbija, Beograd–Rusija. Dokumenta i materijali. T. 1. Društvene i političke veze XVI–XVIII vek, prir. S. Dolgova, E. Ivanova, A. Turilov, T. Subotin Golubović, Beograd–Moskva, 200–599.
  • Domentijan  1938:  Domentijan,  Žitije  Svetog  Save, prevod L. Mirković, Beograd.
  • Nestor Letopisec 1926–1928: Nestor Letopisec, Povestь vremennыh let, Polnoe sobranie russkih letopiseй, t. I (Lavrentьievskaя letopisь), Leningrad.
  • Sveti Sava 2018: Sveti Sava, Žitije Svetog Simeona, Sveti Sava, Sabrana dela, prir. T. Jovanović, Beograd, 147–191.
  • Stefan Prvovenčani 1924: Stefan Prvovenčani, Žitije Svetog Simeona, prevod M. Bašić, Beograd.
  • Stojanović 1982: Stari srpski zapisi i natpisi, knj. 1, skupio i sredio LJ. Stojanović, ur. M. Pantić, Beograd.
  • Teodosije 2018: Teodosije, Žitije Svetog Save, prevod L. Mirković, prir. D. Bogdanović, Beograd.
  • Trifunović 1988b: Srpske poslanice šesnaestog veka, prir. Đ. Trifunović, Kruševac, 30–44.
Novinski članci
  • Pravoslavlje 2024: Gradnja Crkve Svetog Save Srpskog u Minsku, Pravoslavlje, br. 1384, 15. 11. 2024, 44.
Internet stranice

 

Literatura
  • Afanasьeva 2019: T. Afanasьeva, „Evhologiй Savvы Serbskogo“ i ego recepciя v Drevneй Rusi XIII–XIV v., Drevnяя Rusь. Voprosы medievistiki 78/4, 144–156.
  • Belяkova, Щapov 1998: E. Belяkova, Я. Щapov, Tradicii Svяtogo Savvы Serbskogo na Rusi, Sveti Sava u srpskoj  istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 359–367.
  • Belяkova 2020: E. Belяkova, O značenii učreždeniя avtokefalii Serbskoй Cerkvi dlя slavяnskih cerkveй, Osam vekova autokefalije Srpske Pravoslavne Crkve, t. I, ur. V. Puzović, V. Tatalović, Beograd, 91–101.
  • Bogdanović 1977: D. Bogdanović, Služba Svetom Savi u ruskimminejima XV–XVIIveka, Sveti Sava. Spomenica povodom osamstogodišnjice rođenja 1175–1975, red. odbor ep. Jovan šabačko­valjevski, R. Veselinović, LJ. Durković Jakšić, D. Kašić, Beograd, 349–360.
  • Bogdanović 1978: D. Bogdanović, Katalog ćirilskih  rukopisa manastira Hilandara, Beograd.
  • Bogdanović 1979: D. Bogdanović, Krmčija Svetoga Save, Sava Nemanjić – Sveti Sava. Istorija i predanje, ur. V. Đurić, Beograd, 91–99.
  • Bogdanović 2018: D. Bogdanović, Predgovor, Teodosije, Žitije Svetog Save, prevod L. Mirković, prir. D. Bogdanović, Beograd, VII–XL.
  • Božović 2020: G. Božović, Sveti Sava – prvi arhiepiskop i prosvetitelj Srbije, Niš.
  • Gavrюšina 1984: L. Gavrюšina, Russkaя rukopisnaя tradiciя Žitiя Savvы Serbskogo, Sovetskoe slavяnovedenie (otdelьnый ottisk), 68–82.
  • Gavrюšina 1985: L. Gavrюšina, Iz istorii serbsko-russkih literaturnыh svяzeй (Žitie Savvы Serbskogo i russkie agiografы XVI v.), Sovetskoe slavяnovedenie (otdelьnый ottisk), 76–81.
  • Gavrюšina 1993: L. Gavrюšina, Žitie Savvы Serbskogo v russkoй agiografii XVI v., Prilozi proučava nju srpsko­ruskih književnih veza X–XX vek, ur. M. Stojnić, Novi Sad, 79–103.
  • Gilьferding 1859: A. Gilьferding, Bosniя, Gercegovina i Staraя Serbiя, Sankt Peterburg.
  • Golubinskiй 1871: E. Golubinskiй, Kratkiй očerk istorii pravoslavnыh cerkveй bolgarskoй, serbskoй i rumыnskoй ili Moldo-valaškoй, Moskva.
  • Grujić 1935: R. Grujić, Kult Svetog Save u Karlovačkoj mitropoliji XVIII i XIX veka, Bogoslovlje 2–3, 133–170.
  • Gumilevskiй 1865: F. Gumilevskiй, Svяtыe Юžnыh Slavяn, Černigov.
  • Dimitrijević 1948: S. Dimitrijević, Uzajamne veze između Srba i Rusa u prošlosti, Kalendar Crkva, Beograd, 48–79.
  • Dmitrievskiй 1895: A. Dmitrievskiй, Opisanie liturgičeskih rukopiseй, t. I, Kiev.
  • Dobronravin 1873: K. Dobronravin, Očerk istorii slavяnskih cerkveй, S. Peterburg.
  • Đogo 2020: D. Đogo, Rusь. Rusko-ukrajinsko crkveno pitanje (Crkvena istorija, identiteti, teologija). Knjiga prva: Od početaka Rusi do 1670, Beograd–Moskva–Kijev–Foča.
  • Đorđević 1998: I. Đorđević, Predstave Svetih Borisa i Gljeba u Mileševi i srpsko-ruske veze u prvoj polovini XIII stoleća, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 295–308.
  • Jelačić 1940: A. Jelačić, Rusija i Balkan: Pregled političkih i kulturnih veza Rusije i balkanskih zemalja 866–1940, Beograd.
  • Jovanović 2012: M. Jovanović, Srbi i Rusi 12–21. vek (istorija odnosa), Beograd.
  • Kavelin 1868a: L. Kavelin, Istoričeskoe opisanie serbskoй carskoй lavrы Hilandarя, Moskva.
  • Kavelin 1868b: L. Kavelin, Tipik ili ustav carske srpske lavre Hilandara u Sv. Gori koji je napisao njezin osnivalac sv. Sava, Glasnik Srpskog učenog društva XXIV, 166–230.
  • Kavelin 1888: L. Kavelin, Putešestviя svяtago Savvы arhiepiskopa serbskago, S. Peterburg.
  • Kartašev 1991a: A. Kartašev, Očerki po istorii Russkoй Cerkvi, t. I, Moskva.
  • Kartašev 1991b: A. Kartašev, Očerki po istorii Russkoй Cerkvi, t. II, Moskva.
  • Kačanovskiй 1878: V. Kačanovskiй, God smerti sv. Savvы, pervago Serbskago arhiepiskopa, Žurnal Ministerstva narodnago prosveщeniя CXCIX, 310–317.
  • Krešić 2021: O. Krešić, Manastir Hilandar i istočni Balkan u XVIII veku. Kulturne i ekonomske veze, Beograd.
  • Krsmanović 2013: B. Krsmanović, Osnivanje slovenskih manastira na Svetoj Gori Atonskoj – sličnosti i razlike, Osma kazivanja o Svetoj Gori, ur. A. Fotić, Z. Rakić, Beograd, 51–75.
  • Maйkov 1857: A. Maйkov, Istoriя serbskogo яzыka v svяzi s istorieй naroda, Moskva.
  • Medaković 1979: D. Medaković, Istorijske osnove ikonografije Sv. Save u XVIII veku, Sava Nemanjić – Sveti Sava. Istorija i predanje, ur. V. Đurić, Beograd, 397–405.
  • Miljković 2008: B. Miljković, Žitija Svetog Save kao izvori za istoriju srednjovekovne umetnosti, Beograd.
  • Mošin 1959: V. Mošin, Serbskaя redakciя Sinodika v Nedelю Pravoslaviя. Analiz tekstov, Vizantiйskiй vremennik 16 (41), 317–394.
  • Mošin 1960: V. Mošin, Serbskaя redakciя Sinodika v Nedelю Pravoslaviя. Tekstы, Vizantiйskiй vremennik 17 (42), 278–348.
  • Mošin 1979: V. Mošin, Pravni spisi Svetoga Save, Sava Nemanjić – Sveti Sava. Istorija i predanje, ur. V. Đurić, Beograd, 101–128.
  • Pavić 1979: M. Pavić, Lik Sv. Save u srpskoj književnosti XVIII veka, Sava Nemanjić – Sveti Sava. Istorija i predanje, ur. V. Đurić, Beograd, 415–426.
  • Palьmov 1891: I. Palьmov, Istoričeskiй vzglяd na načalo avtokefalii serbskoй cerkvi i učreždenie patriaršestva v drevneй Serbii, Hristianskoe čtenie 3–4, 345–405.
  • Palьmov 1892: I. Palьmov, Novыя dannыя k voprosu ob učreždenii serbskoй arhiepiskopii Sv. Savvoю v XIII v., Hristianskoe čtenie 5–6, 421–458.
  • Petković 2007a: S. Petković, Sveti Sava Srpski u starom ruskom slikarstvu, Srpski svetitelji u slikarstvu pravoslavnih naroda, N. Sad, 7–31.
  • Petković 2007b: S. Petković, Ruska ikona s predstavama srpskih svetitelja u Vatikanskoj pinakoteci, Srpski svetitelji u slikarstvu pravoslavnih naroda, Novi Sad, 62–67.
  • Puzović 2013: V. Puzović, Teodor Ivanovič Titov – istoričar Crkve (Prilog proučavanju veza između Kijevske duhovne akademije i Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta u Beogradu), Srpska teologija u 20. veku: istraživački problemi i rezultati, knj. 15, ur. B. Šijaković, Beograd, 127–152.
  • Puzović 2017: V. Puzović, Ruski putevi srpskog bogoslovlja. Školovanje Srba na ruskim duhovnim akademijama 1849–1917, Beograd.
  • Radojičić 1965: Đ. Sp. Radojičić, Južnoslovensko-ruske kulturne veze do početka XVIII veka, Zbornik Matice srpske za književnost i jezik 2, 261–309.
  • Rašković 2018: A. Rašković, Sveti Sava u ruskim bogoslužbenim rukopisima XV–XIX veka, Bogoslovlje i duhovni život Karlovačke mitropolije: godina a:҃ uvodna razmatranja, ur. V. Vukašinović, Beograd, 117–131.
  • Rašković 2025: A. Rašković, Kult srpskih svetih u ruskim mesecoslovnim knjigama godišnjeg bogoslužbenog kruga XV–XIX veka, Beograd.
  • Rozanov 1911: S. Rozanov, Istočnik i vremя sostavleniя i ličnostь sostavitelя Feodosievskoй redakcii Žitiя Savvы Serbskogo, Izvestiя Otdeleniя Russkogo яzыka i slovesnosti 106, 50–74.
  • Rozov 1929: V. Rozov, Stranica iz života Sv. Save (Sveti Sava i Sveta Zemlja), Spomenik Srpske kraljevske akademije LXIX, drugi razred: 54, 93–105.
  • Ruvarac 1934: I. Ruvarac, O inoku, s kojim je Rastko pobegao u Svetu Goru, Zbornik Ilariona Ruvarca, I, prir. N. Radojčić, Beograd, 291–293.
  • Sajlović 2007: M. Sajlović, Monaški postrig Svetog Save, Peta kazivanja o Svetoj Gori, ur. M. Milosavljević, M. Živojinović, Beograd, 60–92.
  • Skvorcov 1930: V. Skvorcov, Sv. Sava i njegova duhovna veza sa Rusima, Glasnik Srpske pravoslavne patrijaršije XI, 120–123.
  • Slijepčević 1979: Đ. Slijepčević, Hilandarsko pitanje u XIX i početkom XX veka: studija, Keln.
  • Smirnova 2000: Э. Smirnova, Katapetasma 1555 g. k ikonografičeskoй programme okaйmleniя, Osam vekova Hilandara. Istorija, duhovni život, književnost, umetnost i arhitektura, ur. V. Korać, Beograd, 495–503.
  • Solovjev 1935: A. Solovjev, Sveti Sava i Rusi, Srpski književni glasnik 1. februar, 221–225.
  • Spik 2024: G. Spik, Sveta Gora među narodima. Duhovno i kulturno rasejanje Svete Gore Atonske, Beograd.
  • Stanojević 1935: S. Stanojević, Sveti Sava, Beograd.
  • Stanojević 1936: S. Stanojević, O odlasku sv. Save u manastir, Svetosavski zbornik, I, Beograd, 43–64.
  • Subotin 2000: T. Subotin, Slovenski manastiri na Svetoj Gori kao književni i prepisivački centri, Treća kazivanja o Svetoj Gori, ur. Č. Mirković, M. Milosavljević, Beograd, 184–205.
  • Subotin Golubovič 2013: T. Subotin Golubovič, Vosemь vekov znakomstva s russkimi. Moskva–Srbija, Beograd–Rusija, prir. S. Dolgova, E. Ivanova, A. Turilov, T. Subotin Golubović, Beograd–Moskva, 180–188.
  • Tanić 2013: D. Tanić, Rusko carstvo i Srpska Pravoslavna Crkva 1557–1766, Niš.
  • Tanić 2019: D. Tanić, Ključni momenti srpsko-ruskih kulturoloških i duhovno-ideoloških   prožimanja od Svetog Save do vladike Nikolaja, Igumanija Ana (Adžić) oličenje posvećenosti, ur. I. Čutura, O. Đorđević, Beograd, 59–80.
  • Timofeev 2009: A. Timofeev, Vzaimootnošeniя Rossii i Serbii s konca XII do okončaniя XX veka, Russkie v Serbii, Belgrad, 13–46.
  • Trifunović 1988a: Dve poslanice Hilandaraca caru Ivanu Groznom, Srpske poslanice šesnaestog veka, prir. Đ. Trifunović, Kruševac, 23–29.
  • Trifunović 2009: Đ. Trifunović, Stara srpska književnost, Beograd.
  • Trifunović 2024: Đ. Trifunović, Opis carigradskih svetinja Antonija Novgorodskog, Antonije Novgorodski, Knjiga poklonik, Loznica, 7–18.
  • Trojicki 1928: S. Trojicki, Sv. Sava i Slovenstvo, Letopis Matice srpske 318, 250–266.
  • Trojicki 1949: S. Trojicki, Ko je preveo Krmčiju sa tumačenjima, Glas Srpske akademije nauka CXCIII, 119–142.
  • Trojicki 1952: S. Trojicki, Kako treba izdati Svetosavsku Krmčiju (Nomokanon sa tumačenjima), Spomenik Srpske akademije nauka CII, 1–40.
  • Trojicki 1953: S. Trojicki, Crkveno-politička ideologija Svetosavske Krmčije i Vlastareve sintagme, Glas Srpske akademije nauka CCXII, 155–206.
  • Turilov 2003: A. Turilov, Svяtogorec Rastimir: Svяtoй Savva Serbskiй i Rusь, Rodina 10, 46–49.
  • Turilov 2012: A. Turilov, Mežslavяnskie kulьturnыe svяzi эpohi srednevekovья i istočnikovedenie istorii i kulьturы Slavяn, Moskva.
  • Turilov 2013: A. Turilov, Kulьturnыe svяzi Moskovskoй Rusi i Serbii v XIV–XVI vv., Moskva–Srbija, Beograd–Rusija, prir. S. Dolgova, E. Ivanova, A. Turilov, T. Subotin Golubović, Beograd–Moskva, 78–115.
  • Turilov 2020: A. Turilov, Istočnici srpskog srednjeg veka, Niš.
  • Turilov 2023a: A. Turilov, Serbsko-russkie kulьturnыe svяzi v XII–XIII vv., Dominantы serbskoй kulьturы. Lekcii po serbskoй kulьture, istorii i яzыku, ur. E. Яkuškina, Moskva, 41–56.
  • Turilov 2023b: A. Turilov, Serbsko-russkie kulьturnыe svяzi v XV–XVI vv., Dominantы serbskoй kulьturы. Lekcii po serbskoй kulьture, istorii i яzыku, ur. E. Яkuškina, Moskva, 57–70.
  • Turilov 2023v: A. Turilov, Kulьturnыe svяzi Serbii s Moskovskoй i Litovskoй Rusью v XV–XVI vv., Dominantы serbskoй kulьturы. Lekcii po serbskoй kulьture, istorii i яzыku, ur. E. Яkuškina,  Moskva, 71–84.
  • Uspenskiй 1892: P. Uspenskiй, Istoriя Afona, č. III, S.  Peterburg.
  • Hristu 2009: P. Hristu, Sveta Gora Atonska. Istorija, život, blaga, Beograd.
  • Šijaković 2019: B. Šijaković, Svetosavlje i filosofija života. Skica za aktuelizaciju međuratne rasprave o ideji svetosavlja (Retractacio), Novi Sad.
  • Špadijer 2014: I. Špadijer, Svetogorska baština. Manastir Hilandar i stara srpska književnost,  Beograd.
*
  • Solovjev 1953: A. Solovjev, Svedočanstva pravoslavnih izvora o bogumilstvu na Balkanu, Sarajevo.
  • Tachiaos 1981: A. E. N. Tachiaos, The Slavonic manuscripts of Saint Panteleimon Monastery (Rossikon) on Mount Athos, Thessaloniki, Los Angeles.