TOPOSI NEIZRECIVOSTI, GREŠNOSTI I SAMOUNIŽENJA U SAVINOM ŽITIJU SVETOG SIMEONA

Sveti Sava 1175-2025 (2025) (224-251 str.)

AUTOR(I) / AUTHOR(S):Maja M. Anđelković

Download Full Pdf   

DOI: https://doi.org/10.46793/850SSava.224A

SAŽETAK / ABSTRACT:

Cilj ovog istraživanja jeste sagledavanje književnih toposa neizrecivosti, grešnosti i samouniženja u Savinom Žitiju Svetog Simeona. Osim identifikacije navedenih toposa, pažnju smo usmerili i na načine njihove upotrebe, potom njihovog značaja za strukturu žitija i njegovu semantičku ravan, kao i vezu bogoslovskog učenja i književnosti. Analizom je utvrđeno da Sveti Sava topose koristi u skladu sa retoričkom tradicijom, ali tako da ovi izrazi u celosti počivaju na eshatološkom poimanju sveta. Dok je topos neizrecivosti vezao za Simeonovu ličnost, topose grešnosti i samouniženja Sava koristi kao simboličke oznake autobiografskog karaktera. Osim što toposom neizrecivosti naglašava nebrojene dobre Simeonove osobine po kojima se on saobražava biblijskim ličnostima, pa i samom Hristu, uočljivo je da ovim istim toposom Sava markira najznačajnije događaje u Simeonovom monaškom životu. Toposima grešnosti i samouniženja postiže jasnu diferencijaciju između sagledavanja svojih nedostatnosti i Simeonovih vrlina, preslikavajući u tako uspostavljen okvir hrišćansko poimanje (sa)odnosa zemaljskog i nebeskog. Posebnu pažnju posvetili smo izrazu „grešna molitva“ koji se konstantno javlja u okviru sva tri izrečena Simeonova blagoslova, a kojim se dodatno usložnjava način modelovanja književnog toposa i eksponiranja pokajanja kao preduslova za zadobijanje Carstva nebeskog.

KLJUČNE REČI / KEYWORDS:

Sveti Sava, Žitije Svetog Simeona, topos neizrecivosti, topos grešnosti, topos samouniženja, apofatizam, grešna molitva

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

LITERATURA / REFERENCES:

Izvori
  • Žitije Svetog Simeona 2024: Sveti Sava, Žitije Svetog Simeona, Studenički tipik, Priređivanje, prevod sa srpskoslovenskog i komentari M. Anđelković, ur. M. Anđelković, T. Rakićević, Manastir Studenica, 29–56.
  • Studenički tipik 2024: Sveti Sava, Studenički tipik, Priređivanje, prevod sa srpskoslovenskog i komentari M. Anđelković, ur. M. Anđelković, T. Rakićević, Manastir Studenica.
  • Psaltir 2012: Psaltir sa devet biblijskih pesama, Prevod crkvenog grčkog i slovenskog Psaltira ep. Atanasije Jeftić, Trebinje–Vrnjci.
  • Grigorije Bogoslov 2004: Grigorije Bogoslov, Sabrana dela, Tom 1, Preveo M. Mijatov, Beograd.
  • Dobrotoljublje 2007: Dobrotoljublje, Tom V, Manastir Hilandar.
  • Lestvičnik 1999: J. Lestvičnik, Lestvica, Beograd.
  • Jefrem Sirin 1975: Sveti Jefrem Sirin, Molitve Presvetoj Bogorodici za svaki sat u toku dana i noći, sa ruskog preveo i sredio Arhimandrit Justin, Beograd.
  • Jefrem Sirin 1995: Jefrem Sirin, Εὐχὴ ἐξομολογητικὴ εἰς τὴν ὑπεραγίαν Θεοτόκον, στό Ὁσίου Ἐφραίμ τοῦ Σύρου ἔργα, tom ΣΤ’, izd. Το περιβόλη της Παναγίας, Θεσσαλονίκη.
  • Časoslov 2016: Časoslov, Beograd.
Literatura
  • Anđelković 2019: Savino Žitije Svetog Simeona i intertekstualnost, Crkvene studije 16, 329–346.
  • Anđelković 2020: M. Anđelković, Intertekstualne veze Savinog Žitija Svetog Simeona i I i II Hilandarske povelje, Osam vekova autokefalije Srpske Pravoslavne Crkve, Tom 2, Putevi srpskog bogoslovlja, ur. V. Puzović, V. Tatalović, Beograd, 229–237.
  • Bogdanović 1991: D. Bogdanović, Istorija stare srpske književnosti, Beorad.
  • Bojović 2003: D. Bojović, Sveti Jefrem Sirin i srpska crkvena književnost, Niš – Kosovska Mitrovica.
  • Dojčinović 2015: D. Dojčinović, Epideiktičko besjedništvo i struktura žitija, Crkvene studije 12, 43–65.
  • Jovanović Stipčević 2013: B. Jovanović Stipčević, Značaj jednog književnog načela Svetoga Save za poetiku Žitija Svetoga Simeona: „da se ne umnože reči“, Mitološki zbornik 29, prir. Ž. Andrejić, Rača.
  • Juhas­Georgievska 2018: LJ. Juhas­Georgievska, Srpska žitijna književnost XIII veka; modeli i originalna rešenja, Srpska slavistika: kolektivna monografija, Tom 2, Književnost, kultura, folklor. Pitanja slavistike, ur. B. Suvajdžić, P. Bunjak, D. Ivanić, Beograd, 185–196.
  • Kurcijus 1996: R. Kurcijus, Evropska književnost i latinski srednji vek, Beograd.
  • Loski 2003: V. Loski, Ogled o mističkom bogoslovlju Istočne Crkve, Manastir Hilandar.
  • Lubardić 2004: Bogdan Lubardić, Apofatika i katafatika – teološko tumačenje i filosofsko objašnjenje, Bogoslovlje sv. 49 (63), sv. 1/2, 63–114.
  • Majendorf 1985: DŽ. Majendorf, Vizantijsko bogoslovlje. Istorijski tokovi i dogmatske teme, Kragujevac.
  • Marinković 2007: R. Marinković, Svetorodna gospoda srpska. Istraživanje srpske književnosti srednjeg veka, Drugo, dopunjeno izdanje, Beograd.
  • Marjanović­Dušanić 1997: S. Marjanović­Dušanić, Vladarska ideologija Nemanjića. Diplomatička studija, Beograd.
  • Polovina 2018: N. Polovina, Sava Nemanjić o sebi. Jedan primer oblikovanja autobiografskog diskursa u srpskoj srednjovekovnoj književnosti, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knjiga XLIII­1, 503–515.
  • Polovina 2024: N. Polovina, Apofatizam i topos neizrecivosti u vladarskim žitijima Danila Drugog, Godišnjak Filozofskog fakulteta u Novom Sadu, Knjiga XLIX­2, 57–68.
  • Rakićević 2015: T. Rakićević, Pitanje raščitavanja jednog mesta u Žitiju svetog Simeona od Svetog Save (IX H 8 [Š 10]), Zbornik Matice srpske za društvene nauke 152 (3/2015), 451–460.
  • Rakićević 2016a: T. Rakićević, Eshatološka vizija Teodora Studita (Hilandar 387) u Ktitorskom žitiju Tipika Manastira Studenice (IX H 8 [Š 10]), Zbornik radova Vizantološkog instituta 53/2016, 179–208.
  • Rakićević 2016b: Arhimandrit T.  Rakićević,  Sažetak opisa života Svetog Simeona (KNM, IX 8, Š 10) i Poučenije Teodora Studita (Hilandar 387): uticaji i paralele, Zbornik radova „Stefan Nemanja ­ Prepodobni Simeon Mirotočivi“, Tom II, ur. Milan Radujko, Beograd–Berane, 639–657.
  • Tomin, Polovina 2016: S. Tomin, N. Polovina, Varlaam i Joasaf u srpskoj vladarskoj ideologiji srednjeg veka. Primeri iz književnosti i fresko-slikarstva, Oči srdačne. Ličnosti i ideje srpskog srednjeg  veka, Novi Sad, 34–50.
  • Ćipranić 2017: M. Ćipranić, Arhitektonske ekfrase i topos neizrecivosti, Zbornik Matice srpske za likovne umetnosti 45, 37–54.
  • Špadijer 2014: I. Špadijer, Svetogorska baština. Manastir Hilandar i stara srpska književnost, Beograd.
*
  • Escobar 2000: A. Escobar, Hacia una definicion linguistica del topico literario, Myrtia 15, 123–160.
  • Mariscal 1999: G. Laguna Mariscal, En tierra, en humo, en polvo, en sombra, en nada: historia de un topico literario, Anuario de Estudios Filologicos 22, 197–213.
  • Mariscal 2014: G. Laguna Mariscal, Regalos para enamorar (munera amoris): un topico literario de ayer y de hou, Amor y sexo en Roma: su reflejo en la literature, eds. R. Moreno Soldevila and J. Martos, Huelva, 25–56.
  • Most, Conte 2012: G. W. Most, G. B. Conte, The Oxford Classical Dictionary, Oxford.
  • Nazemi 2022: Z. Nazemi, The Study of Literary Topoi as an Area of Comparative Literature: the case of “murder for love”, Philologia Hispalensis 36/2, 173–193.
  • Nazemi, Maleki, Mariscal 2022: Z. Nazemi, N. Maleki, G. L. Mariscal, New insights into literary topoi: A study of “madness for guilt and remorse”, Anuario de Estudios Filologicos, vol. XLV/2022, 193–210.
  • Perrone 2021: L. Perrone, ‘Sacrifice of a Broken Spirit’: The Prayer of the Sinner in Ancient Christianity, Studia Patristica. Vol. CXXIII, Papers presented at the Eighteenth International Conference on Patristic Studies held in Oxford 2019, ed. M. Vinzent, Volume 20: Biblica, Judaica, Philosophica, Theologica, Ethica, Peeters: Leuven–Paris– Bristol, CT, 333–363.
  • Pratsch 2005: T. Pratsch, Der hagiographische Topos. Griechische Heiligenviten in mittelbyzantinischer Zeit, Berlin – New York.
  • Richards 2010: P. Richards, The Topos of the Inexpressible and Self-Critique, GRAAT On­Line, issue 8, August 2010, 10–27.
  • Silva 1972: V. M. de Aguiar e Silva, Teoria de la literature, Madrid.
  • Zlatar 2000: A. Zlatar, Ispovijest i životopis. Srednjovjekovna autobiografija, Zagreb.