IZMEĐU OLTARA I DVORA: DIPLOMATSKA DIMENZIJA BIOGRAFIJE SVETOG SAVE

Sveti Sava 1175-2025 (2025) (158-189 str.)

AUTOR(I) / AUTHOR(S):Ivana P. Komatina

Download Full Pdf   

DOI: https://doi.org/10.46793/850SSava.158K

SAŽETAK / ABSTRACT:

U radu se prati diplomatska aktivnost Svetog Save od njegovog napuštanja uprave u Humskoj oblasti 1192/1193. do smrti 1235. godine. Ukazuje se da je Savina diplomatija bila od izuzetnog značaja za razvoj Srpske crkve, države i društva. Početak njegove diplomatske delatnosti najpre se vezuje za vreme kada je veliki župan bio njegov otac Stefan Nemanja, zatim je na tom polju nesebično pomagao svome bratu velikom županu i prvovenčanom kralju Stefanu, te svojim sinovcima, kraljevima Radoslavu i Vladislavu. Njegov monaški podvig bi se mogao definisati i posmatrati i kroz diplomatsku delatnost u korist srpske Crkve i države.

KLJUČNE REČI / KEYWORDS:

Sveti Sava, Stefan Prvovenčani, Hilandar, Srpska arhiepiskopija, Savina putovanja, diplomatija

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

LITERATURA / REFERENCES:

Izvori
  • Arhiepiskop Danilo 1866: Arhiepiskop Danilo i drugi, Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih, izd. Đ. Daničić, Zagreb.
  • Domentijan 2001: Domentijan, Žitije Svetog Save, prev. LJ. Juhas-Georgievska, izd. T. Jovanović, Beograd.
  • Ostrogorski 1939: G. Ostrogorski, Pismo Dimitrija Homatijana sv. Savi i odlomak Homatijanovog pisma patrijarhu Germanu o Savinom postavljenju, Svetosavski zbornik 2, Beograd, 89–113.
  • Sveti Sava 1998: Sveti Sava, Sabrana dela, izd. T. Jovanović, Beograd.
  • Stefan Prvovenčani 1999: Stefan Prvovenčani, Sabrana dela, izd. LJ. Juhas-Georgievska, T. Jovanović, Beograd.
  • Teodosije 1973: Teodosije Hilandarac, Život Svetoga Save, izd. Đ. Daničić, prir. Đ. Trifunović, Beograd.
  • Hilandarska povelja 1986: Hilandarska osnivačka povelja Svetoga Simeona i Svetoga Save, Đ. Trifunović, V. Bjelogrlić, I. Brajović, Osam vekova Studenice, ur. Episkop žički Stefan, A. Jevtić, D. Kašić, Beograd, 49–60.
*
  • Actes 1998: Actes de Chilandar I. Des origines a 1319, edd., M. Živojinović, V. Kravari, Ch. Giros, Archives de l’ Athos 20, Paris.
  • Demetrii Chomateni Ponemata 2002: Demetrii Chomateni Ponemata Diaphora: Demetrii Chomateni Ponemata Diaphora, ed. G. Prinzing, Berlin – New York.
  • Monumenta Slavorum 1863: Theiner, A. Vetera monumenta Slavorum meridionalium historiam illustantia I, Romae.
Literatura
  • Aleksić 2008: V. Aleksić, Beleške o kultu Sv. Dimitrija Solunskog u državi Nemanjića, Crkvene studije 5, 305–318.
  • Anđelković 2018: M. Anđelković, Studenički tipik Svetog Save, Sveti Sava, Studenički tipik, ur. M. Anđelković, Arhimandrit Tihon, 13–25.
  • Bojović 1998: D. Bojović, Savino izmirenje zavađene braće u srpskoj žitijnoj književnosti, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 159–166.
  • Bubalo 2010: Đ. Bubalo, Kada je veliki župan Stefan Nemanjić izdao povelju manastiru Hilandaru, Stari srpski arhiv 9, 233–241.
  • Bubalo 2020: Đ. Bubalo, Još jednom o godini smrti kralja Stefana Prvovenčanog, Stefan Prvovenčani i njegovo doba, ur. A. Rastović, I. Komatina, 99–118.
  • Vitković 1926: D. Vitković, Drugo putovanje Sv. Save po istočnim svetim mestima, Brastvo XX, 1–16.
  • Živojinović 1977: M. Živojinović, O boravcima Svetog Save u Solunu, Istorijski časopis 24, 63–71.
  • Živojinović 1998: M. Živojinović, Istorija Hilandara I (od osnivanja manastira 1198. do 1335. g.), Beograd.
  • Živojinović 2000: M. Živojinović, Stefan Nemanja kao monah Simeon, Stefan Nemanja – Sveti Simeon: istorija i predanje, ur. J. Kalić, Beograd, 101–113.
  • Živojinović 2005: M. Živojinović, Sveta Gora oko 1204. godine, 950 godina od velikog raskola i 800 godina od pada Carigrada u ruke krstaša, Beograd, 91–99.
  • Živojinović, Savić 2023: M. Živojinović, V. Savić, Savin ugovor sa svetogorskom upravom o kupovini zemljišta za vinograd (1228). Nastanak i sudbina grčkoga i srpskoga teksta, Zbornik radova Vizantološkog instituta 60/1, 455–518.
  • Zarković 2002: B. Zarković, Hotačka metohija, Beograd.
  • ISN 1981: Istorija srpskog naroda I, ur. S. Ćirković, Beograd.
  • Komatina 2014: I. Komatina, Istorijska podloga čuda Sv. Simeona u Žitiju Simeonovom od Stefana Prvovenčanog, Zbornik radova Vizantološkog instituta 51, 111–134.
  • Komatina 2016: I. Komatina, Crkva i država u srpskim zemljama od XI do XIII veka, Beograd.
  • Komatina 2016a: I. Komatina, Veliko kraljevstvo od prva: krunisanje Stefana Nemanjića i „tradicija Dukljanskog kraljevstva”, Istorijski časopis 65, 15–34.
  • Komatina 2018: I. Komatina, Rex Serviae u ugarskoj kra- ljevskoj titulaturi od 1202. do 1402. godine, Niš i Vizantija 16, 51–66.
  • Komatina 2020a: I. Komatina, I obnovi svoju dedovinu i bolje je utvrdi – Stefan Nemanja i Stefan Prvovenčani i uobličavanje srpske državnosti, Stefan Prvovenčani i njegovo doba, ur. A. Rastović, I. Komatina, Beograd, 37–58.
  • Komatina 2020b: I. Komatina, Nekoliko zapažanja o bici na Moravi, Istorijski časopis 69, 39–60.
  • Komatina 2020v: I. Komatina, Neki primeri izdaje Komatina I., Neki primeri izdaje u Srbiji XIII veka, Zbornik radova Vizantološkog instituta 57, 21–44.
  • Komatina 2022: I. Komatina, O godni smrti Svetog Save Srpskog, Istorijski časopis 71, 121–147.
  • Komatina 2023: I. Komatina, Nevestinska kićenja suncorodne kćeri. Brak Stefana Radoslava i Ane Dukene – nova tumačenja, Istorijski časopis 72, 117–144.
  • LSSV 1999: Leksikon srpskog srednjeg veka, ur. S. Ćirković, R. Mihaljčić, Beograd.
  • Marjanović­Dušanić 2015: S. Marjanović­Dušanić, Harizma i autoritet: skica za hagiografski portret Svetog Save, Zbornik radova Vizantološkog instituta 52, 277–289.
  • Marjanović­Dušanić 2019: S. Marjanović­Dušanić, Srpski uspon na kraljevstvo: Tumačenja i značenja obreda krunisanja, Kraljevstvo i arhiepiskopija u srpskim i pomorskim zemljama Nemanjića, ur. LJ. Maksimović, S. Pirivatrić, Beograd, 147–186.
  • Marković 2009: M. Marković, Prvo putovanje Svetog Save u Palestinu i njegov značaj za srpsku srednjovekovnu umetnost, Beograd.
  • Miljković 2008: B. Miljković, Žitija Svetog Save kao izvori za istoriju srednjovekovne umetnosti, Beograd.
  • Mitrović 2024: K. Mitrović, Slika Latina u delu Sv. Save, Stefana Prvovenčanog i Domentijana, Sveti Sava i Domentijan, ur. D. Bojović, J. Stošić, Niš, 263–285.
  • Obolenski 1991: D. Obolenski, Šest vizantijskih portreta, Beograd.
  • Pirivatrić 2019: S. Pirivatrić, Kriza vizantijskog sveta i postanak kraljevstva i autokefalne arhiepiskopije svih srpskih i pomorskih zemalja, Kraljevstvo i arhiepiskopija u srpskim i pomorskim zemljama Nemanjića, ur. LJ. Maksimović, S. Pirivatrić, Beograd, 107–146.
  • Pirivatrić 2023: S. Pirivatrić, Hronologija proi- zvođenja Svetog Save u dostojanstvo arhimandrita, Zbornik radova Vizantološkog instituta, 60/2, 929–942.
  • Popović 1986: D. Popović, Grob svetog Simeona u Studenici, Osam vekova Studenice, ur. episkop žički Stefan, A. Jevtić, D. Kašić, Beograd, 155–166.
  • Popović 2006: D. Popović, O nastanku kulta Svetog Simeona, Pod okriljem svetosti. Kult svetih vladara i relikvija u srednjovekovnoj Srbiji, Beograd, 41–73.
  • Ravić 2012: I. Ravić, Ugovor humskog kneza Miroslava i Dubrovčana, Stari srpski arhiv 11, 11–23.
  • Radić 1986: R. Radić, Oblasni gospodari u Vizantiji krajem XII i prvim decenijama XIII veka, Zbornik radova Vizantološkog instituta 24–25, 151–289.
  • Radić 1998: R. Radić, Sveti Sava i smrt oblasnog gospo- dara Streza, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 51–61.
  • Radojčić 1938: N. Radojčić, Sveti Sava i avtokefalnost srpske i bugarske crkve, Glas Srpske kraljevske akademije 179, 5–82.
  • Radojčić 1979: S. Radojčić, Lik Svetog Save u Domentijanovom Životu i podvizima arhiepiskopa sve srpske i pomorske zemlje prepodobnog oca i bogonosnog oca Save, Sava Nemanjić – Sveti Sava, ur. V. Đurić, Beograd, 215–221.
  • Savić 2014: A. Savić, Darovi sa Nila: novi pogled na susret Svetog Save sa egipatskim sultanom, Zbornik Matice srpske za istoriju 90, 7–35.
  • Savić 2015: A. Savić, „Izmišljanje Vavilona“ – Geografija i hagiografija u bliskoistočnom itineraru Svetog Save Srpskog, Zbornik radova Vizantološkog instituta 52, 291–312.
  • Stanojević 1933a: S. Stanojević, Hronologija borbe između Stevana i Vukana, Glas Srpske kraljevske akademije 153, 93–101.
  • Stanojević 1933b: S. Stanojević, Sveti Sava i proglas bugarske patrijaršije, Glas Srpske kraljevske akademije 156, 171–188.
  • Stanojević 1934a: S. Stanojević, O napadu ugarskog kralja Andrije II na Srbiju, Glas Srpske kraljevske akademije 160, 109–130.
  • Stanojević 1934b: S. Stanojević, Sveti Sava i nezavisnost srpske crkve, Glas Srpske kraljevske akademije 161, 199–251.
  • Todić 2017: B. Todić, O vremenu i razlozima pisanja Teodosijevog Žitija Sv. Save, Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor 83, 3–19.
  • Todić 2019: B. Todić, O promeni imena vaseljenskog patrijarha koji je rukopoložio svetog Savu za arhiepiskopa, Kraljevstvo i arhiepiskopija u srpskim i pomorskim zemljama  Nemanjića,  ur.  LJ.  Maksimović, S. Pirivatrić, Beograd, 537–548.
  • Ćirković 1979: S. Ćirković, Problemi biografije svetog Save, Sava Nemanjić – Sveti Sava, ur. V.Đurić, Beograd, 7–13.
  • Ćirković 1998: S. Ćirković, Sveti Sava između istoka i zapada, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 27–38.
  • Hardi 2019: Đ. Hardi, O diplomatskoj misiji Svetog Save kod ugarskog kralja Andrije II, Crkvene studije 16, 235–248.
  • Špadijer 2010: I. Špadijer, Hronološki okviri književnog rada Teodosija Hilandarca, Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor 76, 3–16.
  • Špadijer 2014: I. Špadijer, Svetogorska baština, Beograd.
*
  • Guran 2006: P. Guran, From Empire to Church, and Back. In the Aftermath of 1204, Revue des Études Sud­Est Européennes 44/1–4, 59–69.
  • Komatina 2023: I. Komatina, Perception of Roman Catholics in 13th-Century Serbian Hagiographies: From Fellow Christians to Heretics, Inicijal. Časopis za srednjovekovne studije 11, 93–114.
  • Komatina 2025: I. Komatina, The Miracles and Powers of the Saints were not Ordinary. St. Symeon and St. Sava – Saintly Protectors of the Serbian State and Dynasty, in: Supernatural Aid in Medieval Warfare. Saints at War in South Eastern Europe, ed. Boris Stojkovski, Trivent Publishing Budapest [in print].
  • Komatina I., Komatina P. 2021: I. Komatina, P. Komatina, Family patrimony and the legacy of the first-born son. Some examples from European monarchies in the 11th-12th centuries, Istraživanja 32, 36–54.
  • Madgearu 2017: A. Madgearu, The Asanids. The Political and Military History of the Second Bulgarian Empire (1185– 1280), Leiden–Boston.
  • Prawer 1970: J. Prawer, Histoire du royaume latin de Jérusa lem, II, Paris.