ZAKONODAVNO DELO SVETOGA SAVE

Sveti Sava 1175-2025 (2025) (66-117 str.)

AUTOR(I) / AUTHOR(S):Đorđe P. Bubalo

Download Full Pdf   

DOI: https://doi.org/10.46793/850SSava.066B

SAŽETAK / ABSTRACT:

Sveti Sava bio je prvi srpski zakonodavac. Uporedo sa formalno-pravnim i organizacionim koracima neophodnim za osnivanje i položaj autokefalne Srpske arhiepiskopije i uređenje monaštva, Sava je preduzeo opsežan rad na stvaranju pravnog okvira za njihovu organizaciju, dogmatsku i kanonsku ispravnost. Za opštežiteljne manastire Hilandar i Studenicu sačinio je tipike, oslanjajući se na Tipik carigradskog manastira Bogorodice Evergetide, za isposnicu Svetog Save Osvećenog u Kareji napisao je tipik namenjen nezavisnim keliotima, a za zavisne keliote Ustav za držanje psaltira. Za novoosnovanu pomesnu crkvu, Srpsku arhiepiskopiju, Sava je dao da se prevede i rediguje nomokanonski zbornik, poznat kao Svetosavski nomokanon ili Zakonopravilo Svetoga Save, u kojem su sabrani Svešteni kanoni i izbor iz carskog zakonodavstva. Zakonopravilo je najviši pravni akt Srpske crkve, koji utemeljuje i osigurava njeno dogmatsko, kanonsko i organizaciono ustrojstvo. U radu su predočeni osnovni podaci o nastanku, izvorima, sadržini, rukopisnoj tradiciji i primeni ovih spomenika Savinog zakonodavnog rada.

KLJUČNE REČI / KEYWORDS:

Sveti Sava, Karejski tipik, Ustav za držanje Psaltira, Hilandarski tipik, Studenički tipik, Zakonopravilo, ruska Krmčija.

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

LITERATURA / REFERENCES:

Izvori
  • Angelov 1978: B. St. Angelov, Iz starata bъlgarska, ruska i srъbska literatura, kn. III, Sofiя.
  • Anđelković, Rakićević 2018: Sveti Sava, Studenički tipik, ur. M. Anđelković, arh. T. Rakićević, Manastir Studenica.
  • Anđelković 2024: Sveti Sava, Studenički tipik, prev. i prir. M. Anđelković, ur. M. Anđelković, arh. T. Rakićević, Manastir Studenica.
  • Ep. Atanasije 2005: Svešteni kanoni Crkve, prevod sa grčkog i slovenskog Episkopa Atanasija, umirovljenog Hercegovačkog, Beograd.
  • Belяkova i dr. 2002: Mazurinskaя kormčaя. Pamяtnik mežslavяnskih kulьturnыh svяzeй XIV-XVI vv. Issledovanie, tekstы, prir. E. V. Belяkova, K. Ilievskaя, O. A. Knяzevskaя, E. I. Sokolova, I. P. Starostina, Я. N. Щapov, Moskva.
  • Beneševič 1906: V. N. Beneševičъ, Drevne-slavяnskaя kormčaя XIV titulovъ bezъ tolkovanій, I, Sankt-Peterburgъ.
  • Beneševič 1987: V. N. Beneševič, Drevneslavяnskaя kormčaя XIV titulov bez tolkovaniй, II, red. Я. N. Щapov, Sofiя.
  • Bogdanović 1985: Karejski tipik svetoga Save, prir. D. Bogdanović, Beograd.
  • Bogdanović 1986: Sveti Sava. Sabrani spisi, današnja jezička verzija L. Mirković, D. Bogdanović, prir. D. Bogdanović, Beograd.
  • Bogdanović 1995: Hilandarski tipik. Rukopis CHIL AS 156, prir. D. Bogdanović, Beograd.
  • Bubalo 2010: Dušanov zakonik, prir. Đ. Bubalo, Beograd.
  • Ep. Vikentije 1939: Referat episkopa banatskog Vikentija Zakonodavnom odboru o pitanju da li Krmčija i danas važi kao oficijalni zbornik za našu Crkvu, Glasnik. Službeni list Srpske pravoslavne patrijaršije, God. 20, br. 19 i 20, Beograd, 3 (16) septembra 1939, 454–455.
  • Grujić 1914: R. Grujić, Prilozi za istoriju Srbije u doba austrijske okupacije (1718.–1739.), Spomenik SKA 52, 84–208.
  • Gudkov 1990: V. P. Gudkov, Kareйskiй tipikon sv. Savvы v russkom sbornike XVII v., Zbornik Matice srpske za filologiju i lingvistiku 33, 89–95.
  • Daničić 1866: Tipik svetoga Save za Orahovicu, Književnik. Časopis za jezik i poviest hrvatsku i srbsku I prirodne znanosti 3, 139–142. (= Sitniji spisi Đure Daničića, III, prir. Đ. Trifunović, Beograd 1975, XI).
  • Dučić 1877: N. Dučić, Krmčija moračka. Opis rukopisa – Fotijevi predgovori – Gradski zakon, Glasnik Srpskog učenog društva, Drugo odeljenje, knj. VIII, Beograd.
  • Dučić 1884: Arhimandrit Nićifor (Dučić), Starine hilandarske, Glasnik Srpskog učenog društva 56, 32–51.
  • Živojinović D. 2005: D. Živojinović, Akt arhiepiskopa Nikodima I za keliju Svetog Save Jerusalimskog u Kareji, Stari srpski arhiv 4, 23–50.
  • Zbornik 2008: Zbornik osnovnih zakonodavnih i pravnih propisa Srpske pravoslavne crkve, četvrto izdanje Svetog arhijerejskog sinoda, Beograd.
  • Zakonik 1844: Zakonikъ građanskiй za Knяžestvo Srbsko, Beograd.
  • Zakonopravilo 2025: Zakonopravilo Svetog Save. Tvrdoško-savinski prepis, Zadužbina „Knez Miroslav Humski“ Trebinje, Trebinje – Herceg Novi – Nikšić.
  • Jelesijević 2015: S. Jelesijević, Karejski tipik u prepisu jeromonaha Arsenija Suhanova, ΠΕΡΙΒΟΛΟΣ II, Zbornik u čast Mirjane Živojinović, ur. B. Miljković, D. Dželebdžić, Beograd, 513–526.
  • Jovanović 1994: Studenički tipik. Carostavnik manastira Studenice, prir. T. Jovanović, Beograd 1994.
  • Jovanović 1998a: Sveti Sava, Sabrana dela, prir. T. Jovanović, Beograd (drugo, neizmenjeno izdanje 2018).
  • Jovanović 1998b: T. Jovanović, Hilandarski tipik prema prepisu taha monaha Marka, Hilandarski zbornik 10, 235–277.
  • Jovanović 1999: T. Jovanović, Ukaz za držanje Psaltira Svetoga Save u hilandarskim prepisima, Naučni sastanak slavista u Vukove dane 28/1, 103–119.
  • Jovanović 2000: T. Jovanović, Prepis izvoda Hilandarskog tipika u zbirci Rumunske akademije nauka, Osam vekova Hilandara. Istorija, duhovni život, književnost, umetnost i arhitektura, ur. V. Korać, Beograd, 193–201.
  • Jovanović 2008: T. Jovanović, Karejski i Hilandarski tipik u ruskom prevodu iz zbirke Belokrinickog manastira, Hilandarski zbornik 12, 89–148.
  • Juhas-Georgievska, Jovanović 2001: Domentijan, Žitije Svetog Save, prir. LJ. Juhas-Georgievska i T. Jovanović, Beograd.
  • Kovačević 1893: Memoari prote Matije Nenadovića, prir. LJ. Kovačević, Beograd.
  • Mušicki 1840: G. G. M., Tўpikъ ωt Postnicы svetыtelя Savvi, Golubica sъ cvetomъ knьižestva srbskogъ II, Beograd, 247–251.
  • Pavlov 1897: A. S. Pavlovъ, Nomokanonъ pri bolьšomъ trebnike, Učenыя zapiski Imperatorskago Moskovskago Universiteta, Otdelъ юridičeskiiй, vыp. 14, Moskva.
  • Petrović 1991: Zakonopravilo ili Nomokanon svetoga Save. Ilovički prepis, 1262. godina. Fototipija, Priredio i priloge napisao M. M. Petrović, Gornji Milanovac.
  • Petrović 2020: M. Petrović, Zakonopravilo svetoga Save na srpskoslovenskom i srpskom jeziku, 2, Beograd.
  • Petrović 2023/I–III: Zakonopravilo Svetog Save, Ilovički prepis (1262) fototipsko izdanje sa prevodom na srpski jezik, Priredio, preveo i priloge napisao M. M. Petrović, knj. I–III, Beograd.
  • Petrović, Štavljanin-Đorđević 2005: Zakonopravilo Svetog Save, 1, prir. M. Petrović, LJ. Štavljanin-Đorđević, Beograd.
  • Prodić i dr. 2015: Sarajevski prepis Zakonopravila Svetog Save iz XIV vijeka. Prevod, prir. S. Prodić, Bratstvo manastira Dobrunska Rijeka, S. Stjepanović, DABAR, Izdavačka kuća Mitropolije dabrobosanske.
  • Prodić i dr. 2019: Zakonopravilo Svetoga Save. Prevod Sarajevskog prepisa, prir. Bratstvo manastira Dobrunska Rijeka, S. Stjepanović, S. Prodić, DABAR, Izdavačka kuća Mitropolije dabrobosanske.
  • Ruvarac 1922: D. Ruvarac, Sinđelije patrijarha Arsenija Crnojevića, Spomenik SKA 55, 1–6.
  • Savić 2018: V. Savić, Prepis Karejskog tipika iz XVI veka (AHS 134/135), Scala paradisi. Akademiku Dimitriju Bogdanoviću u spomen : 1986–2016, ur. A. A. Turilov i dr., Beograd, 299–322.
  • Sindik D. 1997: D. Sindik, Povelje srpskih patrijaraha Save, Spiridona i Nikodima, Hilandarski zbornik 9, 99–117.
  • Sindik N. 1992: Studenički tipik. Carostavnik manastira Studenice, fototipsko izdanje, prir. N. Sindik, Beograd.
  • Solovjev 1934: A. Solovjev, Srpska crkvena pravila iz XIV veka, Glasnik Skopskog naučnog društva 14, 33–42.
  • Stjepanović, jeromonah Serafim 2013: Sarajevski prepis Zakonopravila Svetog Save iz XIV vijeka. Fototipija, prir. S. Stjepanović, jeromonah Serafim (Gligić), DABAR, Izdavačka kuća Mitropolije dabrobosanske.
  • Stojanović LJ. 1902: LJ. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi, 1, Beograd – Sremski Karlovci.
  • Stojanović LJ. 1905: LJ. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi, 3, Beograd – Sremski Karlovci.
  • Stojanović LJ. 1923: LJ. Stojanović, Stari srpski zapisi i natpisi, 4, Beograd – Sremski Karlovci.
  • Ćorović 1928: V. Ćorović, Spisi Sv. Save, Beograd – Sremski Karlovci 1928.
  • Cibranska-Kostova 2021: M. Cibranska-Kostova, Prohiron / Zakon gradski (Юridičeskoto nasledstvo na pravoslavnoto slavяnstvo), Sofiя.
*
  • Beneševič 1937: V. Beneševič, Ioannis Scholastici Synagoga L titulorum ceteraque eiusdem opera iuridica, tomus 1, Munchen.
  • Gautier 1982: P. Gautier, Le typikon de la Theotokos Evergetis, Revue des etudes byzantines 40, 5–101.
  • Jagić 1874: V. Jagić, Sitna gradja za crkveno pravo, Starine JAZU 6, 128–151.
  • Meyer 1894: Ph. Meyer, Die Haupturkunden fur die Geschichte der Athoskloster, Leipzig.
Literatura
  • Anđelković 2018: M. Anđelković, Studenički tipik Svetog Save, Sveti Sava, Studenički tipik, ur. M. Anđelković, arh. T. Rakićević, Manastir Studenica, 13–25.
  • Afanasьeva 2023: T. I. Afanasьeva, Ustav o penii Psaltiri i ego vliяnie na slavяnskuю tradiciю эtoй bogoslužebnoй knigi XIII–XIV vv., Slověne 12/1, 7–41.
  • Barankova, Belяkova 2020: G. S. Barankova, E. V. Belяkova. K voprosu o proishoždenii Kormčeй Ranneй russkoй redakcii, Slavяnskoe i balkanskoe яzыkoznanie, vыp. 20, red. V. S. Efimova, Moskva, 13–39.
  • Belяkova 2007: E. V. Belяkova, O sostave Hludovskogo Nomokanona (K istorii sbornika „Zinar“), Starobъlgarska literatura 37–38, 114–131.
  • Belяkova 2009: E. V. Belяkova, O serbskom perevode pravil s tolkovaniяmi Ioanna Zonarы, Crkvene studije 6, 235–242.
  • Belяkova 2019: E. V. Belяkova, Osobennosti slavяnskoй cerkovno-pravovoй tradicii ot solunskih bratьev do Savvы Serbskogo, Nasleđe i stvaranje. Sveti Ćirilo – sveti Sava (869–1219–2019), II, ur. J. Radić, V. Savić, Beograd, 433–460.
  • Belяkova i dr. 2017: E. V. Belяkova, L. V. Moškova, T. A. Oparina, Kormčaя kniga: ot rukopisnoй tradicii k pervomu pečatnomu izdaniю, Moskva – Sankt Peterburg.
  • Beneševič 1905: V. N. Beneševičъ, Kanoničeskiй sbornikъ XIV titulovъ so vtoroй četverti VII veka do 883 g., Sankt-Peterburgъ.
  • Beneševič 1913: V. N. Beneševičъ, Sinagoga vъ 50 titulov i drugie юridičeskie sborniki Ioanna Sholastika, Sankt-Peterburg.
  • Bogdanović 1978: D. Bogdanović, Katalog ćirilskih rukopisa manastira Hilandara, Beograd.
  • Bogdanović 1979: D. Bogdanović, Krmčija svetoga Save, Sava Nemanjić – sveti Sava. Istorija i predanje, ur. V. Đurić, Beograd, 91–99.
  • Bogdanović 1981: D. Bogdanović, Preobražaj Srpske crkve, Istorija srpskog naroda, I, Beograd, 315–327.
  • Bogdanović i dr. 2011: D. Bogdanović, LJ. Štavljanin-Đorđević, B. Jovanović-Stipčević, LJ. Vasiljev, L. Cernić, M. Grozdanović-Pajić, Opis ćirilskih rukopisnih knjiga manastira Visoki Dečani, knjiga prva, prir. N. Sindik, Beograd.
  • Bojanin 2012: S. Bojanin, Penitencijalni sastavi u dečanskim trebnicima № 68 i № 69, Dečani u svetlosti arheografskih istraživanja, ur. T. Subotin-Golubović, Beograd, 163–181.
  • Bojanin 2019: S. Bojanin, Zapovesti svetih otaca iz Trebnika biblioteke manastira Zograf (rukopis br. 50), Nasleđe i stvaranje. Sveti Ćirilo – sveti Sava (869–1219–2019), II, ur. J. Radić, V. Savić, Beograd, 499–523.
  • Bojanin 2020: Epitimijni nomokanon Jovana Posnika u rukopisnim knjigama srednjovekovne Srbije, ΝΟΜΟΦΥΛΑΞ. Zbornik radova u čast Srđana Šarkića, ur. T. Ilić, M. Božić, Beograd.
  • Bubalo 2006: Đ. Bubalo, Srednjovekovni arhiv manastira Vranjine (prilog rekonstrukciji), Stari srpski arhiv 5, 243–276.
  • Bubalo 2013: Đ. Bubalo, Ogled iz istorije teksta Dušanovog zakonika (rukopisno okruženje), Zbornik radova Vizantološkog instituta 50/2, 725–740.
  • Bubalo 2015: Đ. Bubalo, Vreme Dušanovog zakonika, Slověne/Slovѣne 2, 119–146.
  • Bubalo 2018: Đ. Bubalo, Gradski zakon, Srpska enciklopedija, III-1, ur. D. Stanić, Beograd – Novi Sad, 504–505.
  • Bubalo 2019: Đ. Bubalo, Izvod iz Epitimijnog nomokanona u Koviljskom i Sofijskom prepisu Dušanova zakonodavstva i njegov ruski predložak. Prolegomena za rekonstrukciju istorije teksta mlađeg Epitimijnog nomokanona, Nasleđe i stvaranje. Sveti Ćirilo. Sveti Sava: 869–1219–2019, II, ur. J. Radić, V. Savić, Beograd.
  • Bubalo 2025: Zakonopravilo Svetoga Save u kanonskom predanju Istočne crkve, Zakonopravilo Svetog Save. Tvrdoško-savinski prepis, Trebinje – Herceg Novi – Nikšić, 13–48.
  • Viktorov 1879: A. Viktorov, Sobranie rukopiseй V. I. Grigoroviča, Moskva.
  • Vojnović 2019: Ž. Vojnović, Srpske manastirske biblioteke do kraja XVIII veka, Pančevo.
  • Vukašinović 2012: V. Vukašinović, Srpsko bogosluženje. Studije iz liturgijske teologije i prakse kod Srba, Vrnjci–Trebinje.
  • Gorskiй, Nevostruev 1869: A. V. Gorskiй, K. I. Nevostruevъ, Opisanie slavяnskihъ rukopiseй Moskovskoй Sinodalьnoй biblioteki, Otd. III, Č. I, Moskva.
  • Granić 1935: F. Granić, Crkvenopravne odredbe Hilandarskog tipika Sv. Save o nastojatelju i ostalim manastirskim funkcionerima, Bogoslovlje 10, 171–188.
  • Granić 1936a: F. Granić, Crkvenopravne odredbe Karejskog i Hilandarskog tipika Svetoga Save o keliotima u vezi sa analognim odredbama grčkih manastirskih tipika, Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor 16/2, 189–198.
  • Granić 1936b: F. Granić, Odredbe Hilandarskog tipika Sv. Save o stupanju u manastirsku zajednicu i o delokrugu bratskog sabora, Glasnik Skopskog naučnog društva 15–16, 53–60.
  • Granić 1936v: F. Granić, Crkvenopravne odredbe Hilandarskog tipika sv. Save, Svetosavski zbornik, knj. 1, Rasprave, Beograd, 65–128.
  • Grbić i dr. 2009: D. Grbić, K. Škorić, R. Stanković, Nomokanoni epitimijni, Ćirilske rukopisne knjige Biblioteke Matice srpske. Knj. 14, Novi Sad.
  • Grigorovič 1877: V. I. Grigorovičъ, Očerkъ putešestviя po evropeйskoй Turcii, Moskva.
  • Grujić 1909: Matrimonialia srpskoga naroda u prošlosti. Studija iz kulturne istorije srpskoga naroda, Sarajevo.
  • Gudkov 1982: V. P. Gudkov, Karejski tipik sv. Save kao spomenik istorije srpsko-hrvatskog jezika, Naučni sastanak slavista u Vukove dane 11/2, 5–9.
  • Devrnja 2019: Z. Devrnja, Zakonopravilo Svetog Save i Dušanov zakonik, Bogoslovlje 2, 86–103.
  • Dmitriev-Petkovič 1865: K. P. Dmitriev-Petkovičъ, Obzorъ aөonskihъ drevnosteй, Priloženie kъ VI-mu tomu Zapisokъ Imp. Akademii naukъ № 4, Sankt-Peterburgъ.
  • Živojinović M. 1994: M. Živojinović, Hilandarski i Evergetidski tipik. Podudarnosti i razlike, Zbornik radova Vizantološkog instituta 33, 85–102.
  • Živojinović M. 1998: M. Živojinović, Istorija Hilandara, I, Beograd.
  • Živojinović, Savić 2023: M. Živojinović, V. Savić, Savin ugovor sa svetogorskom upravom o kupovini zemljišta za vinograd (1228) : Nastanak i sudbina grčkoga i srpskoga teksta, Zbornik radova Vizantološkog instituta 60/1, 455–520.
  • Ivanova 1981: K. Ivanova, Bъlgarski, srъbski i moldo-vlahiйski kirilski rъkopisi v Sbirkata na M. P. Pogodin, Sofiя.
  • Ivić 1979: P. Ivić, O jeziku u spisima Svetoga Save, Sava Nemanjić – Sveti Sava. Istorija i predanje, ur. V. Đurić, Beograd, 171–174.
  • Ivić 1998: P. Ivić, Pitanje autorstva Hilandarskog tipika u svetlosti jezičke slike toga teksta, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 107–115.
  • Jagić 1898: V. Jagić, Tipik hilandarski i njegov grčki izvor (dodatak k izdanju episkopa Dimitrija), Spomenik SKA 34, 1–66.
  • Jovanović-Stipčević 1998: B. Jovanović-Stipčević, Pisar Karejskog tipika, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 127–133.
  • Juhas-Georgievska 1995: LJ. Juhas-Georgievska, Tipik svetog Save za manastir Hilandar, Hilandarski tipik. Rukopis CHIL AS 156, Beograd, 97–132.
  • Juhas-Georgievska 2003: LJ. Juhas-Georgievska, Život Svetog Save od Domentijana. Istorija teksta, Beograd.
  • Kolьbuh i dr. 2007: M. M. Kolьbuh, Я. P. Senik, L. V. Golovata, Kiriličnі rukopisnі knigi u fondah Lьvіvsьkoї naukovoї bіblіoteki іm. V. Stefanika NAN Ukraїni : katalog. T. XI–XVI st., Lьvіv.
  • Komatina 2016: I. Komatina, Crkva i država u srpskim zemljama od XI do XIII veka, Beograd.
  • Korogodina 2017: M. V. Korogodina, Kormčie knigi XIV – pervoй polovinы XVII veka, T. 2: Opisanie redakciй, Moskva – Sankt-Peterburg.
  • Korogodina 2024: M. V. Korogodina, Nasledie Svяtogo Savvы na Rusi i istoriя rannih spiskov Serbskoй redakcii Kormčeй knigi, Sveti Sava i Domentijan, ur. D. Bojović, J. Stošić, Niš, 213–223.
  • arh. Leonid 1877: arh. Leonid, Slaveno-srpska knjižnica na Sv. Gori Atonskoj, Glasnik Srpskog učenog društva 44, 232–304.
  • Matić 1952: S. Matić, Opis rukopisa Narodne biblioteke, Beograd.
  • Milošević 2016: N. Milošević, Bogoslužbena forma u Srpskoj crkvi u vreme Svetoga Save, Manastir Studenica – 700 godina Kraljeve crkve, ur. LJ. Maksimović, V. Vukašinović, Beograd, 123–132.
  • Miljković 2015: B. Miljković, Hilandarski igumanski štap, ΠΕΡΙΒΟΛΟΣ I, Zbornik u čast Mirjane Živojinović, ur. B. Miljković, D. Dželebdžić, Beograd, 127–131.
  • Mirković 1934: L. Mirković, Skitski ustavi sv. Save, Brastvo 28, 52–67.
  • Mošin 1971a: V. Mošin, Ćirilski rukopisi u Povijesnom muzeju Hrvatske. Kopitareva zbirka slovenskih rukopisa i Cojsov ćirilski odlomak u Ljubljani, Opis južnoslovenskih ćirilskih rukopisa, tom I, Beograd.
  • Mošin 1971b: V. Mošin, Rukopisi Pećke patrijaršije, Starine Kosova i Metohije 4–5, 5–149.
  • Mošin 1979: V. Mošin, Pravni spisi svetoga Save, Sava Nemanjić – sveti Sava. Istorija i predanje, ur. V. Đurić, Beograd, 101–128.
  • Mošin i dr. 2017: V. Mošin, LJ. Vasiljev, D. Bogdanović, M. Grozdanović-Pajić, Rukopisi Muzeja Srpske pravoslavne crkve: Zbirka Radoslava M. Grujića, I/1, Beograd.
  • Naйdenova 2018: D. Naйdenova, Юžnoslavяnskaя rukopisnaя tradiciя Nomokanona Kotelьera (slavяnskiй Psevdozonar), P. Žeňuch, E. V. Belяkova, D. Naйdenova, P. Zubko, Š. Marinčak, Užhorodsky rukopisny Pseudozonar… / Užgorodskiй rukopisnый Psevdozonar…, Monumenta Byzantino-Slavica et Latina Slovaciae V, Bratislava–Moskva–Sofiя–Košice, 218–266.
  • Nikitović 2023: Z. Nikitović, Hronologija (ne)izdavnja Krmčije ili Svetosavskog nomokanona, Prilozi nastavi srpskog jezika i književnosti 12, 145–187.
  • Arh. Nikodim 1884: Arhimandrit Nikodim (Milaš), Krmčija savinska, Zadar.
  • Ep. Nikodim 2004a: Episkop Nikodim (Milaš), Pravila (ΚΑΝΟΝΕΣ) Pravoslavne crkve s tumačenjima, knj. 1, Dela Nikodima Milaša, knj. I, Beograd–Šibenik.
  • Ep. Nikodim 2004b: Episkop Nikodim (Milaš), Pravila (ΚΑΝΟΝΕΣ) Pravoslavne crkve s tumačenjima, knj. 2, Dela Nikodima Milaša, knj. II, Beograd–Šibenik.
  • Ep. Nikodim 2005: Episkop Nikodim (Milaš), O kanoničkim zbornicima Pravoslavne crkve, Autobiografija. Studije. Članci, Dela Nikodima Milaša, knj. VII, Beograd–Šibenik.
  • Papahrisantu 2003: D. Papahrisantu, Atonsko monaštvo: Počeci i organizacija, Beograd.
  • Pentkovskiй 2016: A. M. Pentkovskiй, Slavяnskoe bogosluženie i cerkovnыe organizacii v serbskih zemlяh v X–XII vekah, Stefan Nemanja – Prepodobni Simeon Mirotočivi, ur. M. Radujko, Beograd–Berane, 35–61.
  • Petrović 1980: M. Petrović, Izvori Zakona prote Matije Nenadovića, Istorijski časopis 27, 111–123.
  • Petrović 2002: M. Petrović, Sveti Sava kao sastavljač i prevodilac Zakonopravila – srpskog Nomokanona, Istorijski časopis 49, 27–45.
  • Popov 1872: A. Popovъ, Opisanie rukopiseй i katalogъ knigъ cerkovnoй pečati biblioteki A. I. Hludova, Moskva.
  • Prolović 1986: J. Prolović, Srpski rukopisi XIII i XIV veka u Beču i manastir Hilandar, Hilandarski zbornik 6, 163–269.
  • Radojčić 1951: N. Radojčić, Dušanov zakonik i vizantisko pravo, Zbornik u čast šeste stogodišnjice Zakonika cara Dušana, Beograd, 45–77.
  • Raйkov i dr. 1994: B. Raйkov, S. Kožuharov, H. Miklas, H. Kodov, Katalog na slavяnskite rъkopisi v bibliotekata na Zografskiя manastir v Sveta Gora, Sofiя.
  • Rakićević 2016: Arhimandrit Tihon (Rakićević), Sažetak opisa Života svetog Simeona (KNM, IX H 8, Š 10) i Poučenije Teodora Studita (Hilandar 387): uticaji i paralele, Stefan Nemanja – Prepodobni Simeon Mirotočivi, ur. M. Radujko, Beograd–Berane, 639–653.
  • Rakićević 2017: Arhimandrit Tihon (Rakićević), Nastanak završnog dela Savinog Žitija svetog Simeona u svetlosti hilandarskog rukopisa broj 387, Hilandarski zbornik 14, 7–18.
  • Rakićević 2020a: Arhimandrit Tihon (Rakićević), Asketsko poučenije i srpske vladarske ideje u trodelnom prvom slovu ktitorskog žitija Studeničkog tipika, Stefan Prvovenčani i njegovo doba, ur. I. Komatina, Beograd, 329–342.
  • Rakićević 2020b: Arhimandrit Tihon (Rakićević), Sveti Sava i Evergetidski manastir, Evergetidski tipik, prevod i komentari A. Stojanović, Manastir Studenica, 17–49.
  • Ruvarac 1913: D. Ruvarac, O konzistorijama u Mitropoliji karlovačkoj od 1729.–1868., Arhiv za istoriju srpske pravoslavne Karlovačke mitropolije 3, 234–278.
  • Savić 2013a: V. Savić, Bogoslužbena leksika u srpskim tipicima od XII do XIV veka, Novi Sad (doktorska disertacija u rukopisu).
  • Savić 2013b: V. Savić, Štokavska vokalizacija u Hilandarskom tipiku, Prilozi za književnost, jezik, istoriju i folklor 79, 83–88.
  • Savić 2015: V. Savić, Ustav za držanje psaltira i Hilandarski tipik, ΠΕΡΙΒΟΛΟΣ I, Zbornik u čast Mirjane Živojinović, ur. B. Miljković, D. Dželebdžić, Beograd, 139–147.
  • Savić 2016: V. Savić, Srpski prevod „Evergetidskog sinaksara“ u dva sinajska rukopisa, Zbornik radova Vizantološkog instituta 53, 209–235.
  • Savić 2017: V. Savić, O jednom morfološkom dijalektizmu u 13. glavi Hilandarskog tipika, Naučni sastanak slavista u Vukove dane, 46/1, 77–86.
  • Savić 2019: V. Savić, „Obraznik svetoga Save Srpskoga“. O datovanju predloška jedinoga srpskoslovenskoga prepisa Studeničkoga tipika, Nasleđe i stvaranje. Sveti Ćirilo. Sveti Sava: 869–1219–2019, II, ur. J. Radić, V. Savić, Beograd.
  • Savić 2020: V. Savić, Ustavi Svetoga Save, Letopis Matice srpske 505/4, 513–530.
  • Simić 1977: P. Simić, Rad Svetog Save na osavremenjavanju bogosluženja u Srpskoj crkvi, Sveti Sava. Spomenica povodom osamstogodišnjice rođenja, 1175–1975, ur. episkop šabačko-valjevski Jovan, Beograd, 181–205.
  • Simić 2000: P. Simić, Značaj bogoslužbenih odredbi Hilandarskog i Karejskog tipika, Osam vekova Hilandara. Istorija, duhovni život, književnost, umetnost i arhitektura, ur. V. Korać, Beograd, 187–192.
  • Sindik D. 1998a: D. Sindik, Srpska srednjovekovna akta u manastiru Hilandaru, Hilandarski zbornik 10, 9–134.
  • Sindik D. 1998b: D. Sindik, Pečat svetog Save na Karejskom tipiku, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 135–140.
  • Solovjev 1932: A. Solovjev, Svetosavski nomokanon i njegovi novi prepisi, Brastvo 26, 28–38.
  • Sreznevski 1871: I. I. Sreznevski, Krmčaja knjiga srpskoga pisma, XIII–XIV vijeka, Starine JAZU 3, 189–202.
  • Stefoska-Vasiljev 1977: LJ. Stefoska-Vasiljev, Novi podatak o vatikanskom srpskom jevanđelistaru XIII veka, Zbornik Vladimira Mošina, ur. D. Bogdanović, B. Jovanović-Stipčević, Đ. Trifunović, Beograd, 141–142.
  • Stjepanović 2012: S. Stjepanović, Odnos Mileševskog prepisa Zakonopravila Svetog Save i Sarajevskog prepisa Zakonopravila, Godišnjak Pravoslavnog bogoslovskog fakulteta Sv. Vasilija Ostroškog 11, 155–169.
  • Stjepanović i dr. 2024: S. Stjepanović, S. Petković, M. Damjanović, Odnos Mileševskog prepisa Zakonopravila Svetog Save i skraćenog nomokanona koji se čuva u Nacionalnoj biblioteci Rumunije kao inventar broj 340, Dinamika savremenog pravnog poretka. Tematski zbornik radova, ur. D. Čelić, Kosovska Mitrovica, 303–316.
  • Stojanović A. 2020: Evergetidski tipik, prevod i komentari A. Stojanović, Manastir Studenica.
  • Stojanović LJ. 1901: LJ. Stojanović, Katalog rukopisa i starih štampanih knjiga. Zbirka Srpske kraljevske akademije, Beograd.
  • Stojanović LJ. 1903: LJ. Stojanović, Katalog Narodne biblioteke u Beogradu IV. Rukopisi i stare štampane knjige, Beograd.
  • Subotin-Golubović 1998: T. Subotin-Golubović, Prilog poznavanju bogosluženja u Srpskoj crkvi krajem XIII veka, Hilandarski zbornik 10, 153–177.
  • Taranovski 1996: T. Taranovski, Istorija srpskog prava u nemanjićkoj državi, Beograd.
  • Tihomirov 2002: N. B. Tihomirov, Kormčaя serbskoй redakcii (Rašskaя Kormčaя). Otrыvok, Svodnый katalog slavяno-russkih rukopisnыh knig, hranящihsя v Rossii, stranah SNG i Baltii, XIV vek. Vыp. 1. Moskva, 510–513, br. 354.
  • Troicki 1949: S. Troicki, Ko je preveo Krmčiju sa tumačenjima?, Glas SAN 193, Odeljenje društvenih nauka 96, 119–142.
  • Troicki 1952: S. Troicki, Kako treba izdati Svetosavsku Krmčiju (Nomokanon sa tumačenjima), Spomenik SAN 102, Beograd.
  • Troicki 1953: S. Troicki, Crkveno-politička ideologija Svetosavske krmčije i Vlastareve Sintagme, Glas SAN 212, n. s. 2, 155–203.
  • Troicki 1967: S. Troicki, Glave Svetosavskog Nomokanona u hilandarskim zbornicima, Istorijski časopis 16–17, 1–11.
  • Troicki 1970: S. Troicki, Nomokanon sv. Mefodiя i ego važnostь za naše vremя, Simpozium 1100-godišnina od smrtta na Kiril Solunski, 1, Skopje, 261–273.
  • Troicki 1971: S. Troicki, Tri glave Svetosavske Krmčije u hilandarskom zborniku 477, Hilandarski zbornik 2, 7–15.
  • Turilov 2002: A. A. Turilov, Kormčaя serbskoй redakcii (Rašskaя Kormčaя), Svodnый katalog slavяno-russkih rukopisnыh knig, hranящihsя v Rossii, stranah SNG i Baltii, XIV vek. Vыp. 1. Moskva, 508–510, br. 353.
  • Turilov 2009: A. A. Turilov, K istorii rostovskogo vladыčnogo skriptoriя XIII v.: starыe faktы i novыe dannыe, Hrizograf 3, 238–252.
  • Turilov 2014: A. A. Turilov, O datirovke i proishoždenii dvuh serbskih pergamennыh spiskov Svяtosavskoй Kormčeй, Cyrillomethodianum 19, 41–46.
  • Turilov 2024: A. A. Turilov, Eщe raz k voprosu o datirovke i piscah Saraevskogo spiska Svяtosavskoй Kormčeй (Nomokanona Svяtogo Savvы Serbskogo), Srpski srednjovjekovni spomenici iz Bosne i Huma. Proučavanje Čajničkoga jevanđelja, ur. Z. Nikitović, V. Topalović, Banja Luka – Sarajevo, 185–190.
  • Ćorović 1921: V. Ćorović, Zavalski rukopis Hilandarskog tipika, Južnoslovenski filolog 2, 120–121.
  • Ćorović 1936: V. Ćorović, Prilozi za našu staru književnost i historiju, Zbornik za istoriju Južne Srbije i susednih oblasti, knj. I, Skoplje, 77–131.
  • Undolьskiй 1870: Slavяno-russkія rukopisi V.M. Undolьskago, Opisannыя samimъ sostavitelemъ i bыvšimъ vladѣlьcemъ sobranія, Moskva.
  • Fotić 2000: A. Fotić, Sveta Gora i Hilandar u Osmanskom carstvu (XV–XVII vek), Beograd.
  • Hristu 1986: P. I. Hristu, Manastir Presvete Bogorodice Evergetide u Carigradu, Osam vekova Studenice, ur. Episkop žički Stefan, Beograd, 61–73.
  • Cibranska-Kostova 2006: M. Cibranska-Kostova, Balkanskata i юžnoslavяnskata tradiciя na nomokanona pri velikiя trebnik, Starobъlgaristika 30/4, 35–53.
  • Cibranska-Kostova 2011: M. Cibranska-Kostova, Pokaйnata knižnina na Bъlgarskoto srednovekovie IX–XVIII vek : Ezikovo. Tekstologični i kulturologični aspekti, Sofiя.
  • Čvorović 2020: Z. Čvorović, Recepcija Zakonopravila Svetog Save u Rusiji: razlozi i okolnosti, Zbornik radova sa naučnog skupa „800 godina autokefalnosti Srpske pravoslavne crkve, ur. O. Vujović, D. Mirović, D. Čelić, Kosovska Mitrovica, 79–99.
  • Čislov 2008: I. M. Čislov, Sveti Sava: Karejski tipik, Srpski jezik 13/1–2, 75–83.
  • Džomić 2016: V. Džomić, Hilandarski tipik, Ustav Svete Gore i izbor hilandarskog igumana, Deveta kazivanja o Svetoj Gori, Beograd, 237–255.
  • Šarkić 2004: Uticaj grčko-rimskog (vizantijskog) prava na prvi „zakon“ iz vremena Prvog srpskog ustanka, Zbornik radova Pravnog fakulteta u Novom Sadu 38, 103–115.
  • Špadijer 2014: I. Špadijer, Svetogorska baština. Manastir Hilandar i stara srpska književnost, Beograd.
  • Špadijer i dr. 2015: I. Špadijer, V. Trijić, Z. Rakić, Z. Ranković, Srpske rukopisne knjige u Češkoj, Beograd.
  • Štavljanin-Đorđević i dr. 1986: LJ. Štavljanin-Đorđević, M. Grozdanović-Pajić, L. Cernić, Opis ćirilskih rukopisa Narodne biblioteke Srbije, knj. I, Opis južnoslovenskih ćirilskih rukopisa, tom II, 1986.
  • Щapov 1978: Я. N. Щapov, Vizantiйskoe i юžnoslavяnskoe pravovoe nasledie na Rusi v XI–XIII vv., Moskva.
*
  • Alexandrov 2012: V. Alexandrov, The Syntagma of Matthew Blastares: The Destiny of a Byzantine Legal Code among the Orthodox Slavs and Romanians 14–17 Centuries. Forschungen zur byzantinischen Rechtgeschichte, Bd. 29. Frankfurt am Main.
  • Birkfellner 1975: G. Birkfellner, Glagolitische und kyrillische Handschriften in Osterreich, Wien.
  • Bojanin 2023: S. Bojanin, Canons of Old Nomokanons in South Slavonic Penitentials (13th–14th Centuries), Inicijal. Časopis za srednjovekovne studije 11, 71–92.
  • Burgmann 1995: L. Burgmann, Der Codex Vaticanus Graecus 1167 und der serbische Nomokanon, Zbornik radova Vizantološkog instituta 34, 95–101.
  • Mošin 1955a: V. Mošin, Ćirilski rukopisi Jugoslavenske akademije, I, Zagreb.
  • Mošin 1955b: V. Mošin, O podrijetlu Mihanovićeve ćirilske zbirke, Slovo 4–5, 71–84.
  • Mošin 1964: V. Mošin, Ćirilski rukopisi i pisma Sveučilišne biblioteke u Zagrebu, Radovi Staroslavenskog instituta 5, 163–233.
  • Mošin, Traljić 1959: V. Mošin, S. Traljić, Ćirilski spomenici u Bosni i Hercegovini, Naše starine 6, 63–104.
  • Panaitescu 1959: P. P. Panaitescu, Manuscrisele slave din Biblioteca Academiei RPR, Vol. I, Bucureşti.
  • Pavlikianov 2000: C. Pavlikianov, The Slavic Lingual Presence in the Athonite Capital of Karyai (The Slavic Manuscripts of the Protaton Library), Paleobulgarica 24/1, 77–111.
  • Speranskij 1930: M. Speranskij, Po povodu novogo izdaniя pisaniй Savvы serbskogo, Byzantinoslavica 2, 259–274.
  • Stjepanović 2013: S. Stjepanović, Značaj Sarajevskog prepisa Zakonopravila Svetog Save, Zbornik radova: 1700 godina Milanskog edikta, Niš, 209–220.
  • Troianos 2012: S. Troianos, Byzantine Canon Law to 1100; Byzantine Canon Law from the Twelfth to the Fifteenth Centuries, History of Byzantine and Eastern Canon Law to 1500, edd. W. Hartmann, K. Pennington, Washington, 115–214.
  • Troicki 1955: S. Troicki, Da li je slovenski Nomokanon sa tumačenjima postojao pre svetog Save, Slovo 4–5, 111–122.
  • Vašica, Vajs 1957: J. Vašica, J. Vajs, Soupis staroslovanskych rukopisu Narodniho musea v Praze, Praha.