МАКЕДОНСКИТЕ РУСАЛИИ ДЕНЕС – РЕЛИКТ НА ДРЕВНИТЕ РИТУАЛНИ ИГРИ

Савремена српска фолклористика XIV (2025) [стр. 305-328]

АУТОР(И) / AUTHOR(S):Aна Ж. Витанова-Рингачева  

Download Full Pdf  

DOI: https://doi.org/10.46793/FolkloristikaXIV.305VR

САЖЕТАК /ABSTRACT:

Русалиите како машки обредни поворки коишто во минатото биле активни во времето на т.н. некрстени денови, претставуваат интегрален дел од македонската обредна традиција. Активноста на овие специфични обредни игри се случува во т.н. обредно време, а самите игри имаат заштитна функција. Хтонскиот карактер на игрите се препознава во начинот на организација на самите игри, реквизитите (голите сабји, секирата и тапанот), табуата коишто ги следат како и силното почитување на култот кон природата и култот кон мртвите предци. Самите движења, облеката, звукот на тапанот и ората, ги претставуваат русалиите како суштества од другиот свет коишто се подготвени да се соочат со злото, да му се спротивстават и да го уништат. Еден од начините како да се зауздаат злите сили била примената на танцот и играта како дел од синкретичната пракса. Русалиските игри во Македонија во минатото имале своја регионална распространетост и тоа во југоисточниот дел што ги опфаќа Струмичкиот и Гевгелиско-валандовскиот регион. Русалиските дружини коишто организирано го практикувале обредот во неговата изворна форма, биле активни до втората половина на XX век. Новите општествени контексти доведоа до тоа русалиските игри да ја изгубат својата оригинална изведувачка форма и обредната практика што произлегува од нив и како такви повеќе не се среќаваат. Тие одамна ги изгубиле формата на изведување како и целта, бидејќи до денес останале да опстојуваат само како обичај кој се изведува во с.Секирник за време на празниците Голема Богородица и Велигден. Она што денес го имаме како сведоштво за некогашните игри се фолклорните дружини коишто сѐ уште го негуваат русалиството како реликт од древните обредни игри, коишто биле практикувани од нивните предци. Во овој труд ќе се обидеме да направиме пресек на русалиската обредна традиција во Македонија некогаш и денес, кога истата се применува во современ контекст, видоизменета форма и цел.

КЉУЧНЕ РЕЧИ / KEYWORDS: 

Русалии, обредни ритуали, македонска народна традиција, Струмица, Секирник, Гевгелија.

ПРОЈЕКАТ / ACKNOWLEDGEMENT:

ЛИТЕРАТУРА/ REFERENCES:

  • Анастасова Шкрињариќ, Нина. Фолклорни социјални фосили. Скопје: Македоника литера, 2011.
  • Антонијевић, Драгослав. Ритуални транс. Посебна издање, књига 42. Београд: Балканолошки институт САНУ, 1990.
  •  Арнаудов, Михаил. Студии върху българските обреди и легенди II. София: БАН, 1971.
  • Бајрактарова, Нада. Вечен сон К`И-Ш-ОЈМЕ. Струмица: ЛУБ „Благој Јанков Мучето”, 2023.
  • Бојанин, Станоја. Забаве и световине и средњевековној Србији од краја XII до краја XV века. XX САНУ, Београд, 2005.
  • Български етимологичен речник. Том VII. Тодоров, Т. Ат. (одгов. ред.) София: Българската академия на науките. Институт за български език „Любомир Андрейчин”. Академично издателство „Проф. Марин Дринов”, 2010.
  • Васиќ, Оливера. „Русалиски поворки – сличности и разлики со други поворки.” Годишен зборник, Vol 3, Nom 3. Штип: Факултет за музичка уметност, Универзитет „Гоце Делчев” (2012): 155‒159.
  • Величковска, Родна. „Презентирање на русалиските игри на фестивалите во Република Македонија и надвор од неа.” Годишен зборник бр. 11, Штип: Факултет за музичка уметност, Универзитет „Гоце Делчев” (2011): 145–149.
  • Витанова-Рингачева, Ана. „Русалиите – споделена вредност во културната меморија на Македонците и на Власите (врз примери на русалиската традиција во Гевгелиско-валандовскиот Регион).” Македонски фолклор, год. XLI, бр. 76. Скопје: Институт за фолклор „Марко Цепенков” (2019в): 144–152.
  • Витанова-Рингачева, Ана. „Шапкаревиот запис за русалиите – вовед во истражувањата на шаманистичките остатоци во македонската народна традиција.” Македоника, IX, 22, Скопје: Македоника литера (2019а): 30–42.
  • Витанова-Рингачева, Ана. Шаманизмот во македонската народна традиција. Скопје: Македоника литера, 2019б.
  • Димовски Михајло. „Русалиските игри од селото Секирник (Струмичко) и нивните карактерстики.” Македонски фолклор 13/VII, Скопје (1974): 165–183.
  • Ђорђевић Тихомир. Кроз наше Румуне. Српски књижевни гласник, књига 16.<https://dn790000.ca.archive.org/0/items/KrozNaseRumune/Kroz_nase_Rumune_Dr_Tihomir_Djordjevic.pdf > 11.04.2024
  • Елијаде, Мирча. Историја на верувањата и религиските идеи 1–3. Скопје: Табернакул, 2005.
  • Јаневски, Владимир. „Пишаните и визулените извори за традиционалните игри во крајот на XIX и почетокот на XX век.” Годишен зборник, Vol 2, Nom 2, Штип: Факултет за музичка уметност, Универзитет „Гоце Делчев” (2011): 151‒157.
  • Јанковић, Даница и Љубица Јанковић. Народне игре III и IV. Београд, 1939.
  • Јанковић, Љубица С. Русалије. Београд: Државна штампарија краљевине Југославије, 1939.
  • Калоянов, Анчо. Старобългарското езичество. Мит, религия и фолклор в картината за свят у българите. Варна: ЕИ „LiterNet”, 2002.
  • Калоянов, Анчо. Старобългарското езичество. Мит, религия и фолклор в картината за свят у българите. Варна: ЕИ „LiterNet”, 2002.
  • Козаров, Kиро. Русалии. Скопје: Македонска реч, 2010.
  • Матковски Александар. Македонија во делата на странските патописци, т. III (1827‒1849). Скопје: Мисла, 1992.
  • Матковски, Александар. Македонија во делата на странските патописци, т. I (1371‒1377). Скопје: Мисла, 1991.
  • Маџунков, Митко. „Прва книга за нашите русалии”. Во: Козаров, Кире. Русалии. Скопје: Македонска реч, 2010.
  • Петровска-Кузманова, Катерина. „Ревитализација и популаризација на обредите под маски.” у: Обреди и фестивали под маски на Балканот: традиција, состојба, тенденција / [главен уредник Владимир Караџоски]. Прилеп: Институт за старословенска култура, 2018: 21‒36.
  • Петровска-Кузманова, Катерина. „Регионалните истражувања во Македонија врз примерот на русалиските обредни поворки.” Спектар, год. XXXIV, 68 (2016): 191‒198.
  • Петровска-Кузманова, Катерина. Театарските елементи во фолклорот. Скопје: Институт за фолклор „Марко Цепенков”, 2006. Политика 18. 1. 1928. стр. 7.
  • Руже, Жилбер. Музика и транс. Издавачка књижарница Зорана Стојановиħа Сремски Карловци: Нови Сад, 1994.
  • Симс, Марта и Стивенс, Мартин. Жив фолклор. Скопје: Академски печат, 2010.
  • Стамков, Ристо. Стојаково до денешни дни. Скопје: Матица, 2007.
  • Тановић, Стеван. „Српски народи обичаи у Ђевђелиској кази.” у: Српски етнографски зборник, 40, Београд, 1927.
  • Ћорђевиħ, Тихомир. Кроз наше Румуне, Београд, 1906.
  • Чаусидис, Никос. „Тапанот и ’тешкото оро’ – анализа на митско­симболичкото и обредното значење.” во: Предавања на XL меѓународен семинар за македонски јазик, литература и култура (Охрид, 13.VIII–30.VIII 2007). Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј”, 2008: 209–236.
  • Чаусидис, Никос. Митските слики на Јужните Словени. Мисла, 1994.
  • Шапкарев, Кузман. Одбрани творби. Скопје: Мисла, 1987.
  • Шапкарев, Кузман. Русалии: древен и твърде интересен българский обичай запазен и до днес в Южна Македония. Пловдив, 1884: 7‒20.
  • Bausinger, Herman. Folk Culture in a Worl of Technology. Bloomington, Indiana (Translated by Eike Dettmer), 1990.
  • Chevalier, Jean и Gheerbrant, Alain. Rjećnik simbola. Zagreb: Nakladni zavod Matice Hrvatske, 1987.
  • Еlijаde, Mirča. Šamanizam i arhajske tehnike ekstaze. Sremski Karlovci, 1990.
  • Hamayon, Roberte. The concept of shamanism: uses and abuses. Budapest, 2001.
  • Matić, Vоjin. Zaboravljena božanstva, Beograd: Prosveta, 1972.
  • Rihtman-Auguštin, D. “Folklor, folklorizam i suvremena publika.” Zbornik radova, Etnološka tribina Folklorizam nekad i sad, održana u Kecskemet, 1978.
  • Tokarjev, Sergej. Rani oblici religije i njihov razvoj. Sarajevo, 1978.
  • Vitebsky, Piers. Indigenous Religions: A Companion. 2000.
Извори