SVETI SAVA SRPSKI I SAKRALNE OSNOVE DRŽAVE NEMANJIĆA

Sveti Sava 1175-2025 (2025) (120-150 str.)

AUTOR(I) / AUTHOR(S):Danica I. Popović

Download Full Pdf   

DOI: https://doi.org/10.46793/850SSava.120P

SAŽETAK / ABSTRACT:

Nastojanje Svetog Save Srpskog da državi Nemanjića obezbedi sakralne osnove, teklo je naporedo sa političkim usponom Srbije, njenim teritorijalnim proširenjem i sticanjem nezavisnosti. Ovu ideju Sava je razvijao u više pravaca, saobražavajući svoje akcije vrhunskim civilizacijskim standardima epohe. Put na Svetu Goru podrazumevao je zadobijanje asketskih vrednosti, kao izvora harizme i autoriteta. Put u Jerusalim i Sion označio je „preuzimanje svetosti“ na prostoru Svete zemlje, koju je Sava sistematski obišao, odnosno, „prenošenje svetosti“ u srpsku zemlju, posredstvom najznamenitijih hrišćanskih relikvija, pribavljenih u Carigradu i Palestini. Sakralnu auru državi i Crkvi Sava je stvorio gradeći kult rodonačelnika dinastije, Svetog Simeona Nemanje, sa središtem oko njegovog mirotočivog groba u Studenici. Savi takođe pripada zasluga što je srpski narod dobio svoja reprezentativna sveta mesta. Nemanjina zadužbina, Studenica, bila je dinastička grobna crkva i središte štovanja zaštitnika države i naroda. Žiča, katedralni i krunidbeni hram, predstavljala je, posredstvom dragocenih relikvija, svojevrsnu supstituciju Svete zemlje na tlu Srbije. U žičkoj Spasovoj crkvi čuvane su, u datom kontekstu, i svete mošti Stefana Prvovenčanog, kao zaloga legitimiteta svih budućih kraljevskih krunisanja. U svojim aktivnostima Sava Srpski delovao je kao bogonadahnuti sveti čovek, a njegovi poduhvati bili su zaodenuti aurom čudesnog.

KLJUČNE REČI / KEYWORDS:

Sveti Sava, Simeon Nemanja, Stefan Prvovenčani, kult svetih, mirotočenje, čuda, Sveta Gora, Sveta zemlja, Studenica, Žiča

PROJEKAT / ACKNOWLEDGEMENT:

LITERATURA / REFERENCES:

Izvori
  • Domentijan 1988: Domentijan, Život Svetoga Save i Život Svetoga Simeuna, prir. R. Marinković, Beograd.
  • Zbornik srednjovekovnih ćiriličkih povelja 2001: Zbornik srednjovekovnih ćiriličkih povelja i pisama Srbije, Bosne i Dubrovnika I, 1186–1321, prir. V. Mošin, S. Ćirkoviić, D. Sindik, Beograd.
  • Teodosije 1988a: Teodosije, Žitija, prir. D. Bogdanović, Beograd.
  • Teodosije 1988b: Teodosije, Službe, kanoni i Pohvala, prir. B. Jovanović-Stipčević, Beograd.
  • Sveti Sava 1986: Sveti Sava, Sabrani spisi, prir. D. Bogdanović, Beograd.
  • Stefan Prvovenčani 1988: Stefan Prvovenčani, Sabrani spisi, prir. LJ. Juhas-Georgievska, Beograd.
Literatura
  • Blagojević 1994: M. Blagojević, Srbi – izabrani narod: o nacionalnim i državnim interesima u delima Domentijana, Istorijski glasnik 1–2 , 15–28.
  • Blagojević 1995: M. Blagojević, Sveti Sava i „bol za otačastvo“, Kazivanja o Svetoj Gori, Beograd, 47–65.
  • Blagojević 1998: M. Blagojević, Arhiepiskop Sava – vožd otačastva, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 63–73.
  • Bogdanović 1980: D. Bogdanović, Istorija stare srpske književnosti, Beograd.
  • Bogdanović 1997a: D. Bogdanović, Politička filosofija srednjovekovne Srbije – mogućnosti jednog istraživanja, Studije iz srpske srednjovekovne književnosti, prir. T. Subotin-Golubović, Beograd, 98–127.
  • Bogdanović 1997b: D. Bogdanović, Suština prosvećenosti u kulturi srednjovekovne Srbije, Studije iz srpske srednjovekovne književnosti, prir. T. Subotin-Golubović, Beograd, 89–97.
  • Vojvodić 2016a: D. Vojvodić, Na razmeđu svetova i kultura – biće i prostori srpske srednjovekovne umetnosti, Vizantijsko nasleđe i srpska umetnost II, Sakralna umetnost srpskih zemalja u srednjem veku, ur. D. Vojvodić, D. Popović, Beograd, 13–39.
  • Vojvodić 2016b: D. Vojvodić, Studenički grob svetog Simeona Srpskog: prilozi građi i zapažanja o živopisu, Stefan Nemanja – prepodobni Simeon Mirotočivi, Zbornik radova II, ur. M. Radujko, Beograd–Berane, 587–614.
  • Debljović-Ristić 2018: N. Debljović-Ristić, Gornja isposnica Svetog Save u Studenici – obnova drvenog pristupnog mosta ka kuli za stanovanje, Moderna konzervacija 6, 95–104.
  • Đurić 1972: V. J. Đurić, Presto svetog Save, Spomenica u čast novoizabranih članova Srpske akademije nauka i umetnosti, Beograd, 93–104.
  • Đurić 1983: V. J. Đurić, Slika i istorija u srednjovekovnoj Srbiji, Glas SANU 338, 117–133.
  • Živković 2016: M. Živković, Studenica: grobna crkva rodonačelnika dinastije – temelj crkvene i državne samostalnosti, Vizantijsko nasleđe i srpska umetnost II, Sakralna umetnost srpskih zemalja u srednjem veku, ur. D. Vojvodić, D. Popović, Beograd, 193–209.
  • Živojinović 1972: M. Živojinović, Svetogorske kelije i pirgovi, Beograd.
  • Živojinović 1998: M. Živojinović, Istorija Hilandara I, Beograd.
  • Istorija srpskog naroda I 1981: Istorija srpskog naroda I, Od najstarijih vremena do Maričke bitke, ur. S. Ćirković, Beograd.
  • Janković 1985: M. Janković, Episkopije i mitropolije Srpske crkve u srednjem veku, Beograd.
  • Jevtić 1977: Jeromonah A. Jevtić, Iz bogoslovlja Svetoga Save. Žička beseda Svetoga Save o pravoj veri, Sveti Sava. Spomenica povodom osamstogodišnjice rođenja 1175–1975, Beograd, 117–180.
  • Jevtić 1987: O eklisiologiji Svetoga Save, Studenica u crkvenom životu i istoriji srpskog naroda. Simposion Bogoslovskog fakulteta u čast osamstogodišnjice manastira Studenice, ur. P. Simić, Beograd, 103–116.
  • Jevtić 1989: A. Jevtić, Božansko i čudesno u srpskoj religijskoj književnosti, Srpska fantastika. Natprirodno i nestvarno u srpskoj književnosti, ur. P. Palavestra, Beograd, 327–338.
  • Jovanović 2001: T. Jovanović, Književno delo patrijarha Pajseja, Beograd.
  • Maksimović 2000: LJ. Maksimović, Hilandar i srpska vladarska ideologija, Osam vekova Hilandara: Istorija, duhovni život, književnost, umetnost i arhitektura, ur. V. Korać, Beograd, 9–16.
  • Marjanović-Dušanić 1994: S. Marjanović-Dušanić, Vladarske insignije i državna simbolika u Srbiji od XIII do XV veka, Beograd.
  • Marjanović-Dušanić 1997: S. Marjanović-Dušanić, Vladarska ideologija Nemanjića, diplomatička studija, Beograd.
  • Marjanović-Dušanić 2000: S. Marjanović-Dušanić, Hilandar kao Novi Sion Nemanjinog otačastva, Osam vekova Hilandara: Istorija, duhovni život, književnost, umetnost i arhitektura, ur. V. Korać, Beograd, 17–24.
  • Marjanović-Dušanić 2004: S. Marjanović-Dušanić, Molitve svetih Simeona i Save u vladarskom programu Kralja Milutina, Zbornik radova Vizantološkog instituta 41, 235–250.
  • Marjanović-Dušanić 2007: S. Marjanović-Dušanić, Sveti kralj. Kult Stefana Dečanskog, Beograd.
  • Marjanović-Dušanić 2015: S. Marjanović-Dušanić, Harizma i autoritet: skica za hagiografski portret Svetog Save, Zbornik radova Vizantološkog instituta 52, 278–289.
  • Marjanović-Dušanić 2019: S. Marjanović-Dušanić, Srpski uspon na kraljevstvo: tumačenja i značenja obreda krunisanja, Kraljevstvo i arhiepiskopija u srpskim i pomorskim zemljama Nemanjića, ur. LJ. Maksimović, S. Pirivatrić, Beograd, 147—188.
  • Marjanović-Dušanić 2025: S. Marjanović-Dušanić, Koncepti nacionalizma i patriotizma u političkom diskursu srpskog srednjovekovlja: teorijski okviri, Koncepti nacionalizma i patriotizma u srpskom političkom diskursu, Srednji vek, novi vek, savremeno doba, Knjiga prva, ur. S. Marjanović-Dušanić, A. Z. Savić, Beograd, 29–49.
  • Marković 2009: M. Marković, Prvo putovanje svetog Save u Palestinu i njegov značaj za srpsku srednjovekovnu umetnost, Beograd.
  • Miljković 2008: B. Miljković, Žitija svetog Save kao izvori za istoriju srednjovekovne umetnosti, Beograd.
  • Miljković 1999/2000: B. Miljković, Hilandarski Časni krst i stara manastirska stavroteka, Zbornik radova Vizantološkog instituta 38, 287–297.
  • Pavlović 1965: L. Pavlović, Kultovi lica kod Srba i Makedonaca (Istorijsko-etnografska rasprava), Smederevo.
  • Petrović 1990: M. M. Petrović, O Zakonopravilu ili Nomokanonu svetoga Save. Rasprave, Beograd.
  • Pirivatrić 2015: S. Pirivatrić, Hronologija i istorijski kontekst podizanja manastira Studenice. Prilog istraživanju problema, Zograf 39, 47–56.
  • Pirivatrić 2019: S. Pirivatrić, Kriza vizantijskog sveta i postanak kraljevstva, Kraljevstvo i arhiepiskopija u srpskim i pomorskim zemljama Nemanjića, ur. LJ. Maksimović, S. Pirivatrić, Beograd, 107—146.
  • Popović D. 1992: D. Popović, Srpski vladarski grob u srednjem veku, Beograd.
  • Popović D. 2002: D. Popović, Pustinožiteljstvo svetog Save Srpskog, Kult svetih na Balkanu II, ur. M. Detelić, Kragujevac.
  • Popović D. 2004: D. Popović, Monah-pustinjak, Privatni život u srpskim zemljama srednjega veka, ur. S. Marjanović-Dušanić, D. Popović, Beograd, 252–285.
  • Popović D. 2006: D. Popović, Pod okriljem svetosti. Kult svetih vladara i relikvija u srednjovekovnoj Srbiji, Beograd.
  • Popović D. 2007: D. Popović, Pustinje i svete gore srednjovekovne Srbije – pisani izvori, prostorni obrasci, graditeljska rešenja, Zbornik radova Vizantološkog instituta 43, 253–274.
  • Popović D. 2018: D. Popović, Riznica spasenja. Kult relikvija i srpskih svetih u srednjovekovnoj Srbiji, Beograd – Novi Sad.
  • Popović D. 2019: D. Popović, Srpski vladarski i arhiepiskopski grob u srednjem veku – nova saznanja i tumačenja, Kraljevstvo i arhiepiskopija u srpskim i pomorskim zemljama Nemanjića, ur. LJ. Maksimović, S. Pirivatrić, Beograd, 355–381.
  • Popović D. 2023: D. Popović, Isposnica Svetog Save u Kareji – „Tipikarnica“, Hilandarski godišnjak za 2024. godinu, Manastir Hilandar.
  • Popović D., Popović M. 2018: D. Popović, M. Popović, Isposnice manastira Mileševe, Saopštenja L, 9-32.
  • Popović M. 2015: M. Popović, Manastir Studenica – arheološka otkrića, Beograd.
  • Radujko 2000/2001: M. Radujko, Presto svetog Simeona, Zograf 28, 55–86.
  • Radujko 2002/2003: M. Radujko, Kameno saprestolje i friz fresko-ikona u oltaru žičke crkve Vaznesenja Hristovog, Zograf 29, 93–115.
  • Radujko 2012: M. Radujko, Blagoslov i venčanje velikog župana Stefana Nemanjića. Struktura, izvori, simbolička i ideološko-politička strategija obreda, Vizantijski svet na Balkanu I—II, ur. B. Krsmanović, LJ. Maksimović, R. Radić, Beograd, 253–282.
  • Radujko 2020: M. Radujko, Episkopski presto u srpskim zemljama od IX do XVIII veka, I–II, Beograd.
  • Savić 2025: A. Z. Savić, Novus Israel: Nacrt za istoriju ideje o bogoizabranju kod Srba (XIII—XVI vek), Koncepti nacionalizma i patriotizma u srpskom političkom diskursu, Srednji vek, novi vek, savremeno doba, Knjiga prva, ur. S. Marjanović-Dušanić, A. Z. Savić, Beograd, 51–80.
  • Slijepčević 1991: Đ. Slijepčević, Istorija Srpske pravoslavne crkve, Prva knjiga. Od pokrštavanja Srba do kraja XVIII veka, Beograd.
  • Temerinski 1986: S. Temerinski, Gornja isposnica u Savovu kod Studenice, Osam vekova Studenice, Beograd, 257–260.
  • Ćirković 1997: S. Ćirković, Srbi u srednjem veku, Beograd.
  • Uspenskiй 2003: F. B. Uspenskiй, Netlennostь moщeй: opыt sopostovitelьnogo analiza grečeskoй, russkoй i skandinavskoй tradicii, Vostočnohristianskie relikvii, ur. A. M. Lidov, Moskva, 151–160.
  • Ferjančić 1989: B. Ferjančić, Srbija i vizantijski svet u prvoj polovini XIII veka (1204-1261), Zbornik radova Vizantološkog instituta 27–28, 103–148.
  • Ferjančić, Maksimović 1998: B. Ferjančić, LJ. Maksimović, Sveti Sava i Srbija između Epira i Nikeje, Sveti Sava u srpskoj istoriji i tradiciji, ur. S. Ćirković, Beograd, 13–25.
  • Čanak-Medić, Popović D., Vojvodić 2014: M. Čanak-Medić, D. Popović, D. Vojvodić, Manastir Žiča, Beograd.
  • Šakota 1988: M. Šakota, Studenička riznica, Beograd.
  • Šarkić 1995: S. Šarkić, Srednjovekovno srpsko pravo, Novi Sad.
  • Špadijer 2014: I. Špadijer, Svetogorska baština. Manastir Hilandar i stara srpska književnost, Beograd.
*
  • Angenendt 1991: A. Angenendt, Corpus incorruptum. Eine Leitidee der mittelalterlichen Reliquienverehrung, Saeculum 42, Heft ., 320–348.
  • Biliarsky 1993: I. Biliarsky, Le rite du couronnement des tsars dans les pays slaves et promotion d’autres ‘axiai’, Orientalia Christiana Periodica 59/1, 91–139.
  • Chitty 1966: D. J. Chitty, The Desert a City. An Introduction to the Study of Egyptian and Palestinian Monasticism under the Christian Empire, Oxford.
  • Cvetković, Hahn 2015: B. Cvetković, C. Hahn, Imperial Aspirations: Relics and Reliquaries of the Byzantine Periphery, Convivium II/1, 182–201.
  • Della Dora 2016: V. Della Dora, Landscape, Nature and the Sacred in Byzantium, Cambridge.
  • Déroche 1993: V. Deroche, Pourquoi ecrivait-on des recueils de miracles? L’exemple des miracles de Saint Artemios, Les saints et leur sanctuaire a Byzance. Textes, images et monuments, ed. C. Jolivet-Levy, M. Kaplan, J.-P. Sodini, Paris, 95–116.
  • Eastmond 2003: A. Eastmond, „Local Saints, Art, and Regional Identity in the Orthodox World after the Fourth Crusade, Speculum 78, 707–749.
  • Efthymiadis 2014: E. Efthymiadis, Collection of Miracles, The Ashgate Research Companion to Byzantine Hagiography II. Genres and Contexts, ed. E. Efthymiadis, Farnham—Burlington, 103–142.
  • Endsjø 2008: D. O. Endsjø, Primordial Landscapes, Incoruptible Bodies. Desert Ascetism and the Christian Appropriation of Greek Ideas on Geography, Bodies and Immortality, New York.
  • Flusin 1983: B. Flusin, Miracle et l’histoire dans l’oeuvre de Cyrille de Skythopolis, Paris.
  • Frolow 1961: A. Frolow, La relique de la Vraie Croix. Recherches sur le developpement d’un culte, Paris.
  • Kantorowicz 1965: H. Kantorowicz, The „King’s Advent“ and the enigmatic panels in the doors of Santa Sabina, Selected Studies, New York, 37–77.
  • Kaplan 2000: M. Kaplan, Le miracle est-il necessaire au saint byzantin?, Miracle et Karāma, ed. D. Aigle,Turnhout, 167–196.
  • Kaplan 2011a: M. Kaplan, Les normes de la saintete a Byzance (VIe-XIe siecle), M. Kaplan, Pouvoirs, eglise et saintete, Essais sur la societe byzantine, Paris, 53–73.
  • Kaplan 2011b: M. Kaplan, L’ensevelissement des saints: rituel de creation des reliques et sanctification a Byzance a travers les sources hagiographiques (Ve – XIIe siecle), in: Pouvoirs, eglise et saintete, Essais sur la societe byzantine, Paris, 127–145.
  • Klein 2004a: H. Klein, Byzanz, der Westen und das „wahre“ Kreuz. Die Geschichte einer Reliquie und ihrer kunstlerichen Fassung in Byzanz und im Abendland, Wiesbaden.
  • Klein 2004b: H. Klein, Eastern Objects and Western Desires. Relics and Reliquaries between Byzantium and West, DOP 58, 283–314.
  • Lenhof 1993: G. Lenhof, The Notion of „Uncorrupted Relics“ in Early Early Russian Culture, Slavic Cultures in the Middle Ages, ed. B. Gasparov, O. Raevsky-Hughes, Oxford, 252–275.
  • Lidov 2009: A. M. Lidov, New Jerusalems. Transferring of the Holy Land as Generative Matrix of Christian Culture, New Jerusalems, 8–10.
  • Maksimović 1988: Lj. Maksimović, L` ideologie du souverain dans l` Etat serbe et la construction de Studenica, Studenica i vizantijska umetnost oko 1200. godine, ur. V. Korać, Beograd 1988, 35–49.
  • Marjanović-Dušanić 2017: S. Marjanović-Dušanić, L’ecriture et la saintete dans la Serbie medievale, Turnhout.
  • Miljković 2008: B. Miljković, Serbia and the Holy Land from the 12th to the 15th century, Routes of Faith in the Medieval Mediterranean. History, Monuments, People, Pilgrimage Perspectives, Thessalonike, 160–165.
  • New Jerusalems 2009: New Jerusalems. Hierotopy and Iconography of Sacred Spaces, ed. A. Lidov, Moscow.
  • Ousterhout 1997/1998: R. Ousterhout, Flexible Geography and Transportable Topography, The Real and Ideal Jerusalem in Jewish, Christian and Islamic art, ed. B. Kuhnel, Jewish Art 23–24, 393–404.
  • Patrich 1995: J. Patrich, Sabas, Leader of Palestinian Monasticism. A Comparative Study in Eastern Monasticism, Fourth to Seventh Centuries, Washington D. C.
  • Pentcheva 2010: B. Pentcheva, The Sensual Icon: Space, Ritual, and the Senses in Byzantium, University Park, Pennsylvania.
  • Pentcheva 2017: B. Pentcheva, Hagia Sophia: Sound, Space and Spirit in Byzantium, University Park, Pennsylvania.
  • Pentcheva 2023: B. Pentcheva, Audiovision in the Middle Ages: Sainte-Foy at Conques, Stanford.
  • Popović D. 2009: D. Popović, Desert as Heavenly Jerusalem: The Imagery of a Sacred Space in Making, New Jerusalems, 151–175.
  • Popović D. 2024: D. Popović, The Landscape of Monastic Endeavour: The Choices of St Sava of Sebia, Balcanica LV (2024), 9–122.
  • Popović S. 2001: S. Popović, Sabaite Influences on the Church of Medieval Serbia, The Sabaitic Heritage in the Orthodox Church from the Fifth Century to the Present, ed. J. Patrich, Leuven, 385–407.
  • Radujko 2001: M. Radujko, L’ “`Αρχιερατκός Θρόνος“ des eveques de Moravica et la peinture de Saint-Achille a Arilje, Cahiers archeologiques 49, 143–178.
  • Savić 2020: A. Z. Savić, Athos – Jerusalem – Sinai: Peregrinations and Identities in the Lives of St Sava of Serbia, South-Eastern Europe and the Eastern Mediterranean, ed. I. Feodorov, Brǎila, 23–52.
  • Stroumsa 1999: G. G. Stroumsa, Mystical Jerusalem, Jerusalem its Sanctity and Centrality to Judaism, Christianity, and Islam, ed. L. I. Levine, New York, 349–370.
  • Špidlik, Tenace, Čemus 1999: T. Špidlik, S. J., M. Tenace, R. S. J. Čemus, Questions monastiques en Orient, Roma.
  • Talbot 2001a: A.- M. Talbot, Les saintes montagnes a Byzance, Le sacre et son inscription dans l’espace a Byzance et en Occident, etudes comparees, ed. M. Kaplan, Paris, 263–318.
  • Talbot 2001b: A. M. Talbot Byzantine Pilgrimage to Holy Land from the Eight to the Fifteenth Century, The Sabaitic Heritage in the Ortodox Church, ed. J. Patrich, Leuven, 97–110.
  • Walker 1990: P. W. L. Walker, Holy City, Holy Places? Christian Attitudes to Jerusalem and the Holy Land in the Fourth Century, Oxford.
  • Wilken 1992: R. L. Wilken, The Land Called Holy, Palestine in Christian History and Thought, New Haven and London.